subota, 19 avgust, 2017.

APSTRAKT: Tekst počinje sa navođenjem osnovnih ciljeva krivičnopravne represije da bi se, uopšte, shvatila potreba postojanja zatvorske kazne. Tu se kao ključni obrađuju pojmovi nelegalnosti i nelegitimnosti, da bi se odredile granice opravdane represije. Dalje se izlaže tretman osuđenica po odredbama o izvršenju krivičnih sankcija i poredi se sa predlogom novog ZIKS-a. Slede rezultati istraživanja zatvoreničkog društvenog sistema, među kojima se kao pionirski pominje rad Rouz Đalombardo. Navode se karakteristike ženskog neformalnog sistema, pseudorođački odnosi. Dalje se izlažu rezulti istraživanja Ester Hefernen i njena teorija o tri društvena podsistema, zatvorske deprivacije i homoseksualni klaster sastavljen od dijada "muž-žena", "majka-kćerka". Izlaže se analiza uloge zatvorske porodice, zatvorska iskustva i stavovi Andžele Dejvis i negativan stav zatvorske administracije. Rad se završava navodom o Armau, severnoirskom zatvoru za žene i poznatom prljavom štrajku zatvorenica koji je rezultirao rađanjem ženskog pokreta u Irskoj.

Ključne reči: krivičnopravna represija, nelegalnost i nelegitimnost, ženski neformalni zatvorski sistem, pseudorođački odnosi, homoseksualni klaster, dijade muž-žena, majka-kćerka, uloga zatvorske porodice.

Free our sisters, free ourselves.
Andžela Dejvis

1. Ciljevi krivičnopravne represije; pojmovi nelegalnosti i nelegitimnosti;
2. Tretman osuđenica po odredbama o izvršenju krivičnih sankcija; predlog novog ZIKS-a;
3. Istraživanja zatvoreničkog društvenog sistema: Rouz Đalombardo;
4. Karakteristike ženskog neformalnog sistema; pseudorođački odnosi;
5. Ester Hefernen: tri društvena podsistema; zatvorske deprivacije;
6. Homoseksualni klaster: dijade muž-žena, majka-kćerka;
7. Uloga zatvorske porodice; Andžela Dejvis; negativan stav zatvorske administracije;
8. Armaa - severnoirski zatvor za žene; prljavi štrajk; rađanje ženskog pokreta u Irskoj.

1. Shvaćeno u širem smislu, krivičnopravna represija služi zaštiti društva od kriminala i kriminalaca. Ona obuhvata odredbe krivičnog zakona, zakonsko regulisanje krivičnog postupka, kao i zakonsku regulativu izvršenja krivičnih sankcija. Te tri zakonske oblasti, šire shvaćene kao krivičnopravna represija, postavljaju ujedno one krajnje granice do kojih dozvoljena represija može da ide. Pošto se tu radi o osnovnim ljudskim pravima, zahteva se detaljna, minuciozna zakonska regulativa svake pojedinačne radnje državnih organa. Samovoljno prekoračivanje zakonskih ovlašćenja od strane državnih organa koji učestvuju u toj represiji ili pojedinaca u njima zaposlenih, predstavlja opasno nepoštovanje zakona, predstavlja nelegalnost koja je mnogo ozbiljnija nego u drugim oblastima zakonske regulative. Takođe i koncipiranje zakona na način da se ne poštuju međunarodne konvencije, deklaracije i osnovna ljudska prava, ili se prekoračuje nivo neophodne represije, oduzima tim zakonima legitimnost jer vodi ka onome što se naziva ozakonjeni linč.

Položaj čoveka u sistemu krivične represije test je demokratičnosti tog društva. Analogno tome, položaj žene u njemu test je za položaj žene u tom društvu. Položaj žene u domaćim zatvorskim uslovima, prema gore navedenoj terminologiji, nazivamo nelegalnim (jer se ne poštuju odredbe postojećeg zakonodavstva) i nelegitimnim (jer se primenjuje više represije, realno nepotrebne za stvarno rešavanje problema zatvorenica).

2. Sva osuđena lica po odredbama važećeg ZIKS-a izdržavaju kaznu u tri moguća režima, zatvorenom, poluotvorenom i otvorenom u koja se raspoređuju prema vrsti krivičnog dela, ličnim i kriminološkim svojstvima, visini kazne zatvora, ranijem životu, dobu starosti, postignutom stepenu prevaspitanja i zdravstvenom stanju. Kako je lica ženskog pola permanentno mali broj (u najvećem KP domu u Požarevcu ima ih nešto više od stotinu), nije moguće izvršiti njihovu klasifikaciju u pomenuta tri režima, pa su, što je paradoksalno, sve one podvrgnute zatvorenom režimu. Dakle, praksa primene važećeg ZIKS-a stavlja sve osuđene žene u režim izdržavanja kazne koji je prema stepenu obezbeđenja i ograničavanju slobode predviđen za ustanove zatvorenog tipa, a koje prema zakonskim odredbama imaju fizičko i materijalno obezbeđenje, kao što su naoružana straža, zidine ili ograda od žice, tehnička sredstva i druge mere obezbeđenja.

Situacija je još gora sa ženama koje izdržavaju tzv. kratke kazne zatvora (do jedne godine trajanja) u zatvorima lokalnog karaktera. Naime, njihov broj je u pojedinim ustanovama vrlo mali. Nemogućnost organizovanja odvojenih odeljenja za lica različitog pola dovodi do toga da se izdvajanje žena svodi na njihovo zatvaranje u samice, a to je najteža disciplinska mera koja se osuđenim licima izriče pod taksativno predviđenim uslovima i obavezno je ograničenog vremenskog trajanja. Zadovoljavanje higijenskih potreba osuđenih žena u tim uslovima često je onemogućeno ili otežano (postoji samo jedan sanitarni čvor koji koriste osuđenici muškog pola), što je ispod minimuma ljudskog dostojanstva.

Poznato je da se ženski kriminalitet razlikuje od muškog po tome što je manje agresivnog tipa,1 ređi je recidivizam i vrše ga lica starijeg životnog doba.2 Takođe, poznato je da su osuđene žene neagresivne tokom izdržavanja kazne. Naime, dosadašnja istraživanja, u svetu i kod nas, nedvosmisleno pokazuju da osuđene žene ne pokazuju tendenciju organizovanja tzv. "zatvorskog podzemlja", odnosno da nema organizovanog nasilja, otpora osoblju, pokušaja bekstva niti pobuna.3 Zato nije potrebno da žene izdržavaju zatvorske kazne u uslovima maksimalnog obezbeđenja i maksimalne represije kao što je sada slučaj, već postoje svi razlozi da izdržavaju kaznu u uslovima karakterističnim za otvoreni režim.

U skladu sa tim i Predlog ZIKS-a predviđa da sve zatvorene žene (dakle, osuđene na kraće i na duže kazne zatvora), kao i maloletnice, budu smeštene u KP domu otvorenog tipa u kome bi moglo da se organizuje odeljenje zatvorenog tipa za eventualne potrebe smeštaja agresivnih osuđenica. Naime, istraživanja pokazuju da samo zajednički smeštaj svih žena osuđenih na zatvorsku kaznu, pošto ih je malo, omogućava organizaciju tretmana primerenog ženskom polu. To je ujedno i najvažnija novina po kojoj se Predlog ZIKS-a suštinski razlikuje od dosadašnjeg zakonskog teksta i koja daje osnov za humaniji način organizovanja izdržavanja zatvorske kazne za ženska lica.

Još jedna novina Predloga ZIKS-a zaslužuje pažnju jer znatno poboljšava položaj osuđenih žena u specifičnoj situaciji materinstva. Naime, početak izdržavanja kazne može se po Predlogu ZIKS-a osuđenoj majci odložiti do navršene treće godine života deteta, što je znatno povoljnije nego u do sada važećem ZIKS-u gde je predviđen rok odlaganja do navršene prve godine života deteta.

Takođe, Predlog ZIKS-a predviđa kao novinu mogućnost da porodilja zadrži u zatvorskoj ustanovi svoje dete i do njegove treće godine života, za razliku od važećeg ZIKS-a gde je maksimalni rok zadržavanja deteta do navršene prve godine života.

3. Posećivanje zatvorenika u zatvoru oduvek se smatralo ženskim poslom, deo nevidljivog "emocionalnog domaćeg zadatka". U zatvoru, žene su, često, potpuno zaboravljene od svojih porodica, koje ih se stide, okreću decu protiv njih i ne pomažu im. Dirljivo je pismo političke zatvorenice u sovjetskom logoru u kojem ona preklinje svoju decu da joj pišu.4 U Severnoj Irskoj postoje dvostruki standardi za žene i muškarace, političke zatvorenike. Kada je muškarac zatvoren, stvara se romantični oreol heroja oko njegove ličnosti, i mnoge devojke koje ga poznaju počinju da mu pišu, da ga posećuju, pa čak i da obećavaju da će ga čekati, iako on, možda, nije izlazio ni sa jednom od njih, niti im je bio momak dok je bio na slobodi. Za takve veze sa zatvorenicima uvek postoje zainteresovane devojke. Međutim, kada je devojka, politička zatvorenica u zatvoru Armaa (Armagh), koja je na slobodi imala mnogo prijatelja, poslala molbu za posetu, niko od njih se nije odazvao, njeni bivši ljubavnici su je zaboravili.5

Pažnja koja se ispoljava prema muškarcima kada se vrate iz zatvora od strane njihovih porodica i zajednica u kojima žive i rade, retko se ispoljava prema ženama koje su bile zatvorene. Povratak porodici po izdržanoj kazni ženi obećava manje nego muškarcu. Postpenalna pomoć društva organizovana je najčešće tako da pomaže muškarce, a zbog malog broja žena, nedostatka iskustva i umešnosti u zadovoljavanju specifičnih potreba žena izašlih iz zatvora - po povratku iz zatvora mnoge ne dobijaju nikakvu pomoć društva u traženju posla i mesta gde će živeti ako ih porodica odbaci.6

Sociološka i psihološka istraživanja neformalne organizacije zatvorenika, odnosno zatvoreničkog društvenog sistema, koja nastaje iz interakcije zatvorenika i čija je glavna funkcija da zatvorenicima olakša deprivacije s kojima su suočeni u zatvoru, započela je u Sjedinjenim Državama četrdesetih godina, a najznačajnija su istraživanja iz šezdesetih godina. Izvršena su u muškim zatvorima, i glavna im je karakteristika potvrda postojanja te neformalne zajednice. Zašto je važno utvrditi postojanje neformalne zatvorske zajednice? Zato što svaki napor uložen u reformisanje kaznene institucije da bi se ostvarili ciljevi resocijalizacije postaje uzaludan ako se ignoriše postojanje društvenog sistema zatvorenika.

Prva značajna studija o ženskom zatvoru javila se 1966. godine. Rouz Đalombardo (Rose Gialombardo) je pošla od toga da, pošto su smeštene u isti tip totalne ustanove, treba očekivati i od žena da reaguju na sličan način organizujući zatvorsko podzemlje.7

4. I u ženskom zatvoru se dokazalo postojanje složene, neformalne društvene organizacije, ali strukturalno različite od one koja nastaje u kaznenoj instituciji za muškarce. Naime, među zatvorenicama postoje složeni pseudo-rođački odnosi, jer neformalna organizacija u ženskom zatvoru ne nastaje samo kao odgovor na deprivacije zatvorskog života, već preuzima karakteristike spoljašnjeg sveta koje nisu prisutne u muškom zatvoru. U ženskom zatvorskom svetu nema borbe za moć i glavni motiv je imitacija porodičnih, rođačkih odnosa radi uzajamne pomoći, podrške, a ne borba za seksualne partnere i dominaciju, ostvarivanje uticaja kod uprave radi sticanja privilegija, ostvarivanje materijalnih dobara i sl., što karakteriše neformalne zajednice muških zatvora.8

5. Postoje uglavnom tri podsistema među zatvorenicama, smatra Ester Hefernan (Ester Hephernan). Prvi je "the square" koji okuplja nekriminalke i ima za cilj održavanje konvencionalnog načina života uz poštovanje zatvorskih formalnih normi i obaveza. Drugi je "the life" koji okuplja kriminalke iz navike, najčešće osuđivane zbog prodaje i posedovanja droge, prostitucije, krađe, jatakovanja. Taj sistem pretenduje da bude totalan, tj. da zameni društveni svet izvan zatvora."The cool" okuplja profesionalne kriminalke, najčešće osuđivane zbog razbojništava, provalnih krađa, falsifikata i sl. Cilj mu je da se raznim manipulacijama kroz zatvor "prođe glatko", tj. da se ni na koji način ne ugrozi mogućnost ranijeg izlaska iz ustanove. U tom smislu, donekle je orijentisan ka integraciji sa formalnim zatvorskim sistemom, ali ne na aktivan, već na "keep cool" način.

Pojava pseudo-porodica se objašnjava kao ne-patološki odgovor na institucionalizaciju, odgovor specifičan samo ženskoj zatvorskoj populaciji. Po tome se žensko zatvoreničko društvo bitno razlikuje od muškog, čime se opovrgava teza da bi, pošto su izloženi istim zatvorskim uslovima, trebalo očekivati od žena i muškaraca kada su u zatvoru da imaju iste reakcije. To je pokušaj žena lišenih slobode da se odupru jedinstvenom i uniformnom statusu i ulozi zatvorenice, da stvore zatvorenički društveni sistem. Položaj žene i muškarca u zatvoru nije isti zbog različitosti preinstitucionalnog identiteta kao i formalnog, institucionalnog tretmana.

Deprivacije sa kojima se suočavaju i žene i muškarci u zatvoru su: 1. gubitak slobode i autonomije9 - za žene je posebno bolna činjenica da ne mogu da kontrolišu život sopstvene dece. 2. deprivacija materijalnih dobara i usluga - na većinu žena deluje deprivirajuće zabrana posedovanja ličnih stvari, odeće, obuće, veša, nakita, šminke i dr., kao i nemogućnost izbora načina odevanja u zatvoru. 3. deprivacija heteroseksualnih odnosa i nemogućnost vršenja porodičnih uloga je frustrirajuće i deprivirajuće iskustvo za većinu zatvorenica. Ona je time lišena, zapravo, svoje glavne društvene uloge žene, majke, domaćice čime je ozbiljno ugroženo njeno samopoštovanje i status. Po pitanju homoseksualnih odnosa procenjuje se da je najviše do 5% žena pre zatvora imalo takvu orijentaciju. Većina zatvorenica smatra homoseksualne odnose odvratnim, ali tokom izdržavanja kazne taj se odnos redefiniše. Važno je reći da se u ženskim zatvorima homoseksualni odnosi zasnivaju dobrovoljno, bez fizičke prisile, dok u muškim zatvorima postoji stalna pretnja nasiljem.. Do homoseksualnih odnosa među ženama, kako smatra Đalombardo, dolazi ne samo radi oslobađanja od seksualne tenzije već radi zadovoljenja mnogih drugih društvenih i psiholoških potreba. 4. deprivacija sigurnosti - iako u ženskom zatvoru nema nasilja kao u muškom, one se ipak osećaju nesigurno i ugroženo zbog uzajamnog nepoverenja, ogovaranja, širenja laži, nepouzdanosti drugih žena, eksploatacije.

6. Homoseksualni klaster je sastavljen od originalnih lezbejki koje su to bile i pre zatvora (ostale zatvorenice ih tretiraju kao bolesne i perverzne jer su homoseksualne i kada to ne moraju da budu), i tzv. zatvorski "turnout", tj. zatvorenice koje prihvataju homoseksualno ponašanje kao privremeno prilagođavanje zatvorskoj situaciji. Jezgro porodičnih odnosa su homoseksualne dijade, pseudobračni i pseudoroditeljski parovi oko kojih se u koncentričnim krugovima šire i razgranavaju ostali rođački odnosi.

Osnovne uloge u tom klasteru su uloga muža i žene, odnosno uloge u bračnom paru. Ove zajednice imaju status legitimnog braka, često se priređuju proslave venčanja.10 Neki od takvih brakova su dosta stabilni. Pripadnice homoseksualnog klastera koje nisu u braku mogu da imaju razne druge uloge, od kojih Đalombardo definiše nekoliko: npr. tu je "trick", ili slabić koja dopušta da je eksploatišu druge zatvorenice radi zadovoljenja seksualnih i ekonomskih potreba; "hustler" je zatvorenica koja ekonomski eksploatiše druge žene uglavnom da bi zadovoljila potrebe svoje supruge; "chippies" su prostitutke, koje stupaju u seksualne odnose sa svakim ko im za to da određenu materijalnu nadoknadu. "Kick partners" su one koje radi seksualnog zadovoljenja često menjaju partnerke, ne stupajući ni sa jednom u stalniju emotivnu vezu, nisu ljubomorne i nemaju ekonomskih zahteva; održavaju sa svim svojim partnerkama ako je to moguće stalne prijateljske odnose. "Cherries" su po godinama i po zatvorskom iskustvu najmlađe zatvorenice, obično prvi put zatvorene, i tek su potencijalne partnerke; "punk" je zatvorenica koja je izneverila svoju mušku ulogu jer je slaba ili nije dobro naučila šta se očekuje od muškarca. "Turnabout" su zatvorenice vešte i u muškoj i u ženskoj ulozi i prilagođavaju se situaciji i partnerki.

Sve uloge su jasno definisane, precizne i tačne; one nemaju paralelu u muškom zatvoreničkom homoseksualnom društvu, koje uopšte nije toliko razuđeno kao žensko. Dalje, nema glavnog, ili budže.

Homoseksualne dijade predstavljaju kopiju braka,11 i to pomaže da se život u zatvoru lakše podnosi. U mnogim slučajevima to nisu pravi, potpuno realizovani homoseksulani odnosi već samo imitacije uloge muža i žene, pri čemu se dosledno insistira na simbolima komunikacije između muške i ženske uloge. "Muškarci" prihvataju stilizovane simbole muškosti, kratku kosu, odsustvo šminke i pomada, ne nose nakit, osim muškog prstenja i religioznih simbola, skrivaju grudi i menstruaciju, oblače se muški, ne učestvuju u ogovaranju, pouzdani su, emocionalno se kontrolišu i imaju agresivniju ulogu u braku, dok su žene uglavnom ženstvene na stereotipan način. Dakle, uloga "muškarca" je vrlo teška, jer osim prihvatanja spoljnih simbola muške uloge od takvog ponašanja se zahteva da zadovolji mnoga socijalna očekivanja. Više je potencijalnih "mama" nego "tata", jer ženama daleko više godi ta ženska uloga koja im omogućuje da i u zatvoru sačuvaju identitet relevantan u civilnom društvu. Ili kako kaže jedna sovjetska politička zatvorenica, "niko ne bi pogodio koliko je naporno i neprijatno, kako problematično i teško biti: jaka žena".12

Osim zamene za brak postoji i zamena za roditeljski odnos, često se dešava da se između starije i mlađe zatvorenice stvara odnos majke i kćerke, ili više njih koje se onda smatraju sestrama. Paradoksalno, homoseksualni odnosi sa majkom su čak češći no u "brakovima". U sovjetskim logorima javlja se specifična podvrsta ovog odnosa, a to je odnos između starije i obrazovane, obično političke zatvorenice i mlade kriminalke, koji započinje kao odnos podučavanja, a nastavlja se kao emotivni i najverovatnije homoseksualni odnos. U pismima zatvorenica muževima, ljubavnicima i članovima porodice nema pomena o takvim učenicama, ali diskretno se pominju u pismima prijateljima. Npr., jedna kaže "to je dete koje sam ovde našla za sebe, sve ovo vreme sam zauzeta sa mojim detetom, jako sam ponosna na nju...".13 Homoseksualna dijada (bilo brak, bilo majka-ćerka) je osnova razgranavanja mreže rođačkih odnosa pri čemu se imitiraju uloge iz civilnog društva, tetka, ujak, baba i sl. Rođakinje obično nisu u homoseksualnim vezama, već imaju određene afinitete prema nekim od članova dijade ili njima bliskim licima.

Integracija u zatvorenički društveni sistem jedan je od najvažnijih ciljeva zatvorenica i on se u ženskom zatvoru uvek ostvaruje preko "rođačkih" veza. U svojoj Autobiografiji Andžela Dejvis navodi14 da je bilo zbunjujuće i zadivljujuće kako je većina zatvorske populacije bila uredno samoorganizovana u porodične generacije: majke, supruge, očevi/muževi, sinovi i kćerke, čak i tetke i ujaci, bake i dede. Taj porodični sistem služio je zatvorenicama kao odbrana od činjenice da su samo broj. To je humanizovalo sredinu i dozvoljavalo identifikaciju sa drugima unutar porodične mreže.

7. Zatvorska porodica ima sve funkcije porodice (osim reproduktivne), znači ekonomsku, socijalizatorsku (uloga majke je da "nauči" decu kako da se ponašaju u skladu sa normativima zatvoreničkog društva), zaštitnu (štiteći svoje članovie od drugih zatvorenica i od uprave) i afektivnu. Kako kaže Andžela Dejvis, "...uprkos jako naglašenom elementu eskapizma i fantaziranja, porodični sistem je mogao da reši određene hitne probleme. Porodične dužnosti i odgovornosti su bile način na koji je podela institucionalizovana. Od roditelja se očekivalo da obezbeđuju svoju decu, posebno one mlađe ako oni nisu mogli da omoguće sebi 'luksuzne stvari' iz prodavnice. Slično dečijim odnosima spolja, neki sinovi i kćerke bili su koristoljubivi. Neki od njih su se pridružili nekim familijama samo zato što su tu materijalne pogodnosti bile veće nego na drugoj strani".15

Koliko su porodične veze zaista rasprostranjene teško je reći. Neka istraživanja govore da nisu previše - Venc (Vance) nalazi da ih je samo 25%. Le Šana (Le Shana) pak nalazi da ih je 90%, ali da osnova nije homoseksualni brak već je u centru majka i njene kćerke. Pripadnice "the life" grupe uključuju se sa oko dve trećine u porodice, "the cool" oko polovine, a "the square" oko jedne trećine smatra Hefernan. U "braku" su oko dve trećine iz grupe "the life", jedna trećina iz grupe "the cool" i samo jedna desetina iz grupe "the square".

Andžela Dejvis kaže: "...ono što me je najviše pogodilo u tom porodičnom sistemu je homoseksualnost kao njegovo jezgro. One nisu bile zatvorene za 'ispravne' žene. Bilo je ispravnih kćerki i ispravnih majki bez muževa. Bilo je mnogo lezbejki u zatvoru pošto je većina zatvorenica bila uvučena u porodične strukture. Homoseksualnost se u velikoj meri javlja na mestima polne segregacije ljudi. Ja sam to znala i pre zatvora. Pripremala sam se za to, pa ipak sam bila šokirana videvši koliko je to uvreženo u zatvorski život. I 'muškarci' i 'žene' su sprovodili homoseksualne odnose za vreme trajanja zatvora sa namerom da to vreme učine malo uzbudljivijim, da bi zaboravili pritisak i degradaciju oko sebe. Vraćajući se na ulicu, žene se pridružuju svojim muškarcima i brzo zaboravljaju svoje zatvorske muževe i žene". Ona kritički ocenjuje rasprostranjenost lezbejstva. Sudelovanje u homoseksualnim odnosima odvratilo je mnoge žene da iz svog nezadovoljstva datim uslovima pređu u političko nezadovoljstvo, jer je život ispunjen homoseksualnim fantazijama pribavljao lak i atraktivan kanal za "bekstvo".16

Ma koliko bili rasprostranjeni porodični i homoseksualni odnosi, oni nikada nisu prisilni,17 tj. niko ne prisiljava zatvorenice da pristupe porodicama, mada se prema mlađima mogu uočiti neki vidovi nenasilnog pritiska kroz napadno udvaranje, da bi se zadovoljio imidž "muškarca", uloga koju igraju neke zatvorenice.

Zatvorska administracija po pravilu negira razgranatost porodičnih odnosa, prihvatajući samo da se povremeno javljaju površni, privremeni i nestabilni odnosi među ženama. To nam govori da zatvorenice, zapravo, kriju svoje odnose od uprave, a razlog je protivljenje zatvorske administracije pa i sankcionisanje takvih odnosa.

Istraživanja dokazuju da su zatvorske porodice opšti fenomen, prisutan u relativno velikim popravnim i kaznenim institucijama u kojima žene izdržavaju duge kazne zatvora. Ostaje otvoreno pitanje zašto se neke zatvorenice integrišu u porodice, a druge ne i zašto to nije odgovor muškaraca na zatvorske deprivacije, već samo žena.

Dok neformalne organizacija u muškim zatvorima obavezno imaju disfunkcionalnu ulogu potpunog i suštinskog antagonizma sa formalnim zatvorskim sistemom, porodica u ženskim zatvorima često služi stabilnosti zatvoreničkih društvenih odnosa, ohrabruje svoje članove na učešće u programima institucionalnog tretmana, npr., savladavanje školskog gradiva, zanata i sl.

Ipak se većina administracija u ženskim zatvorima protivi postojanju zatvorskih porodica i nastoji različitim merama da te odnose razbije (Požarevac). Smatra se, po stereotipu, da svaka neformalna organizacija znači neku ilegalu, eksploataciju nepripadajućih članova, latentno nasilje, univerzitet kriminala, širenje bolesti homoseksualnih odnosa, unošenje opšte nestabilnosti u zatvorski život i sl. Zbog svega toga ne znamo da li porodice, kao neformalni vid organizovanja ženskog zatvoreničkog društva, primarno imaju funkcionalnu ili disfunkcionalnu ulogu u odnosu na zvanični, etablirani institucionalni sistem i da li su disfunkcionalnosti koje se javljaju samo plod represije, odnosno njihovog zabranjivanja ili primarno izviru iz suštine te vrste odnosa.18

8. Prvi put se za severnoirski zatvor Armaa19 čulo 1970, kada je u njega upućena Bernadet Devlin, član britanskog parlamenta, zbog učešća u uličnim neredima. Do tada, tu je izdržavao kaznu mali broj žena, i to kratke kazne. Uglavnom je služio kao prihvatilište za prostitutke, pijane žene i skitnice. 1971, kada su uvedeni novi zakoni u Irskoj, narasla je do neslućenih razmera zatvorska populacija zbog uvođenja statusa interniranih lica koja su držana zatvorena bez suđenja i prave optužbe. Uvedena je i tortura uhapšenih, a sudovi su počeli da izriču drakonske kazne. U Armaa su počele da dolaze žene osuđene na deset, dvadeset i više godina, pa i na doživotnu robiju. Međutim, do 1976. godine situacija u samom zatvoru je bila podnošljiva jer su zatvorenice imale status političkih zatvorenika, a uobičajeno je bilo smanjivanje kazni na polovinu. Godine 1976, britanska vlada je povukla specijalni status političkih zatvorenika posle kampanje u javnosti kojom se objašnjavalo da je uzrok problema u Irskoj ne prisustvo njenih oružanih snaga, već sukobi između zajednica koje izazivaju navodni kriminalni elementi. Sve žene osuđene posle 1. marta te godine dobile su status kriminalki. One su odgovorile protestom odbijajući da učestvuju u zatvorskim obavezama kao što su pranje, čišćenje i sl. Kao odgovor, zatvorske vlasti su ih zatvorile u ćelije na 19 časova dnevno, puštajući ih samo za obroke i jedan sat dnevno u šetnju. Rodbini je bila dozvoljena samo jedna poseta mesečno u trajanju od pola sata. Ukinuti su i izgledi za skraćenje kazni, što je strahovito pogodilo osuđene na doživotnu robiju. Bolesti su harale zatvorom, a napolju je bilo sve gore, gotovo da nije bilo zatvorenice kojoj neko od najbližih nije bio ubijen ili zatvoren. Zlostavljanje zatvorenica pooštreno je neodazivanjem na njihovo zvonjenje zbog povraćanja, menstruacije, proliva, zbog čega su morale da budu uvedene noćne posude, koje su satima smrdele u ćelijama jer straža nije otvarala vrata da bi se posude praznile. Februara 7. 1980. dovedeno je pojačanje spolja da novim talasom terora skrši otpor žena koje su protestvovale u krilu B. Pojačana muška straža izvela je sve žene iz ćelija, sve privatne stvari su bile zaplenjene, a žene su bile tučene, polivane hladnom vodom iz creva, saslušavane i na druge načine zlostavljane. Za vreme trajanja vanrednih okolnosti vrata se nisu otvarala tri dana, tako da im nije bilo omogućeno da koriste toalet i sanitarne uređaje. Posle toga su jednom dnevno, jedan sat, bile izbacivane u šetnju bez obzira na vremenske prilike, kišu ili oluju, od čega su mnoge dobile zapaljenje pluća. Od žena se očekivalo da promene mišljenje i prihvate da rade u zatvorskoj perionici, čime bi simbolično prihvatile status kriminalki. Odbijanje bi značilo prikazivanje sebe kao političkih zatvorenika i objavljivanje svetu da je rat u Severnoj Irskoj sastavni deo života. Opredelile su se za drugu opciju, za tzv. "prljavi štrajk". Koristile su svoje ćelije kao toalet, nisu se prale, češljale, niti su prale zube i kosu. Ćelije su smrdele na menstrualnu krv, feces i urin. Bile su zatvorene 23 časa svakoga dana, bez dnevnog svetla jer su prozori i ventilacioni otvori bili zakovani da bi se sprečilo pražnjenje noćnih posuda kroz otvore. Noćne posude su se praznile u prolaze između ćelija prilikom njihovog otvaranja za vreme obroka, ili je njihov sadržaj razmazivan po zidovima ćelija. Televizija, radio i pisani materijal svake vrste bio je zabranjen. Odeću su menjale jednom u tri meseca, noseći devedeset dana isti veš, pantalone i džempere. Kreveti nisu imali čaršave. Sanitarni ulošci natopljeni krvlju su se obavezno pretresali radi tobožnjeg traženja skrivenog duvana. Žene su gubile na težini zbog loše hrane i nemogućnosti primanja paketa izvana, čestih napada povraćanja i proliva. Jednom mesečno su imale pravo na posetu, a posle ih je detaljno pretraživalo šest pripadnika zatvorskog osoblja. Da bi ih prinudili na prihvatanje statusa kriminalki sanitarni ulošci su bili dozvoljeni u ograničenom broju, nedovoljnom za normalne potrebe. Kada bi dospele u teško stanje usled zaraza, iscrpljenosti i gubitka težine, nije bio primenjivan stari Cat and Mouse zakon, koji se nekada primenjivao na sifražetkinje da usled štrajka glađu ne bi umrle, uprkos prinudnom hranjenju.20 Oporavljeno, takvo lice ponovo bi bilo vraćeno u zatvor. Nakon 1976, nije dolazilo u obzir ni puštanje najbolesnijih jer se smatralo da zatvorenice imaju mogućnost da svoj položaj poboljšaju u samom zatvoru prihvatanjem statusa kriminalki. Nekoliko milja dalje u muškom zatvoru Long Keš sedam muškaraca je umiralo zbog štrajka glađu, nekoliko stotina je bilo u prljavom štrajku noseći na sebi samo ćebad. I jedni, i drugi su zahtevali status političkih zatvorenika i nisu pristajali da prihvate tretman namenjen kriminalcima.

Na političku scenu Britanije tada su stupile ženske organizacije, prvi put formirane u katoličkoj, patrijarhalnoj i konzervativnoj Irskoj. Primarni cilj je bio pružanje podrške zatvorenicama u zatvoru Armaa ali njihova uloga je postala sveobuhvatnija, postavile su pitanje sebi i javnosti: može li biti nacionalnog oslobođenja bez oslobođenja žena, odnosno može li biti ženskog oslobođenja bez nacionalnog oslobođenja?21 Posle niza protesta organizovanih u Britaniji, Evropi i Americi, svetska javnost se angažovala na strani žena zatvorenih u zatvoru Armaa. Decembra 1980, britanska vlada je prihvatila većinu zahteva severnoirskih zatvorenika, a štrajkovi i protesti u muškim i ženskim zatvorima su prestali.

Ženski pokret je ojačao i brojčano i iskustvom, stupajući pred novi problem uključivanja u borbu za nacionalno oslobođenje. Zanimljivo je iskustvo žena stečeno kroz protest u zatvoru Armaa, jer obično se pokreti za ljudska prava u nekim svojim ograncima bave ženskim pravima, a u nekim drugim pravima zatvorenika, a ponekad se delovi pokreta angažuju u specifičnoj materiji odbrane prava zatvorenica. Protest žena u zatvoru Armaa i podrška koju su imale spolja, išao je u suprotnom smeru, od uskih, partikularnih prava jedne male grupe žena zatvorenica došlo je do angažmana za prava zatvorenika uopšte, pa zatim do prerastanja u pokret za nacionalno oslobođenje i ljudska prava. To je bilo moguće jer prava zatvorenica nisu izolovana, uska problematika koja se tiče samo njih i njihovih srodnika, već predstavlja pitanje čiji odgovor nedvosmisleno ukazuje na suštinu problema jednog društva, a posebno na položaj žene u njemu.22 To dokazuje da se interes za prava jedne ma koliko male i specifične grupe zatvorenika vrlo lako dalje širi i usmerava, propušten kroz tu prizmu, na suštinske probleme diskriminisanog položaja žene kao i na nepoštovanje ljudskih prava.


Zorica Mršević
Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd
Juni 1995.
___________________________________

NAPOMENE

1. Dr Verica Simović, Kriminalitet žena, Novi Sad 1966, str. 62-63.
2. Eva Tiby, "Women and Crime in the Urban Environment"; Crime and Measures Against Crime in the City, National council for crime prevention, Sweden, Stockholm 1990, pp. 101-135.
3. Ann Smith, "Women as lawbreakers", The lawbreakers, British Broadcasting Corporation, London 1975, pp. 49-58.
4. Julia Voznesenskaya, Letters of love, Quartet Books, London, New York 1989, pp. 74-75.
5. Eileen Fairsweather, Roisin McDonough and Melanie McFadyean, Only the rivers run free, Northern Ireland: The women's war, Pluto press, London 1984, pp. 184-185.
6. Gender and the Criminal Justice System, Home Office publication under section 95 of the Criminal Justice Act 1991, London 1992, pp. 9-14.
7. Dr Jelka Špadijer-Džinić, 'Zatvorenički društveni sistem u kaznenim institucijama za žene i devojke', Zbornik Instituta za kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd, 1-2/92.
8. Dobrivoje Radovanović, Čovek i zatvor, Beograd 1992, str. 28-39.
9. Andžela Dejvis ispravno primećuje: U zatvorima se ohrabruje regresija ka dečijem uzrastu, žene ma kog da su uzrasta oslovljavaju se sa 'devojke', zatvorsko osoblje najviše voli da ih vidi okupljene oko nekih smešnih, detinjastih igara, svaka intelektualnija zabava izaziva sumnju, u jednom od zatvora gde je bila smeštena, ženama je bio zabranjen šah, i tek posle intervencija dozvoljena je neka dečja varijanta sa figurama sličnim igračkama. Angela Davis, An Autobiography, Arrow Books, London 1976, p. 309.
10. Andžela Dejvis kaže: "Važan deo porodičnog sistema su venčanja. Neka od njih su savršeno organizovana, sa pozivnicama, formalnom ceremonijom, trećim licima koja glume matičare i druge službenike, sveštenike i sl. Mlada se priprema za događaj kao da je pravo venčanje u pitanju. Sa svim tim venčanjima, traženjem mesta za sastanak, šema koje sprovodi neka žena da zavede drugu, konflikti i ljubomore - sa svim tim, homoseksualnost se pojavljuje kao jedan od centara oko koga se okretao život u House of Denention." Nav. delo, str. 55.
11. Postojale su žene koje su glumile muške i one koje su uzimale ženske uloge, a muškarci su bili oslovljavani u muškom rodu, A. Dejvis, nav. delo, p. 55.
12. J. Voznesenskaya, nav. delo, p. 79.
13. Isto, p. 35.
14. A. Davis, nav. delo, str. 53-54.
15. Isto.
16. A. Davis, nav. delo, str. 55.
17. Sarah Lucia Hoagland, Lesbian ethics, Institute of lesbian studies, Palo Alto, California, 1990, pp. 71-74.
18. Rosemarie Tong, Women, sex, law, Rowman & Allanheld, New Yersey 1984, p. 190.
19. Neil McCafferty, The Armagh Women, Co-op books, Dublin 1981, pp. 17-35.
20. Prema tom zakonu, zatvorenici u štrajku glađu privremeno su puštani kućama na oporavak, kako ne bi umirali u zatvoru. Jer, prinudno hranjenje kroz nozdrve, koje je inače bilo primenjivano u zatvorima, nije davalo željene rezultate, a javnost je protestvovala zbog brutalnosti postupka.-
21. McCafferty, nav. delo, str. 70.
22. Fairsweather, McDonough and McFadyean, nav. delo, str. 160.

Designed By
Powered By
© 2017. Centar za ženske studije, Beograd