četvrtak, 17 avgust, 2017.

Apstrakt: Analiza uvodnika "Žene i književnost" iz 1913. godine, uz poređenje sa pojedinim elementima Sopstvene sobe V. Vulf i drugim feminističkim tekstovima, ukazuje na njegovu današnju aktuelnost i vrednost.

Iako prisno vezana za zapadnu misao (najpre teoriju "ženskog pisma" a potom sve više za tzv. angloamerički pristup), domaća feministička kritika razvija se na specifičan način, ne prateći striktno korake i faze feminističke kritike na Zapadu. Pored drugačijeg redosleda razvojnih faza1, izrazita razlika naše kritike u odnosu na zapadnu, naročito angloameričku, jeste i doskorašnje izostajanje pogleda u feminističku prošlost koja na ovim prostorima datira od sedamdesetih godina 19. veka.2

Angloamerička feministička književna kritika odavno je kao svoje klasične tekstove istakla esejistička dela Virdžinije Vulf (Virginia Woolf) među kojima počasno mesto zauzima Sopstvena soba. Uz ovu knjigu-esej, vezani su, tematski i sadržinski, kraći eseji "Žene i proza" i "Profesije za žene"3. U ovim tekstovima V. Vulf razmatra više pitanja koja će ostati ključna u feminističkom istraživanju književnosti na angloameričkom području od kraja šezdesetih godina, a naročito u izučavanju književnosti koju su pisale žene. Njena razmatranja iz sadašnje perspektive više su od uticaja - mnogi pojmovi, sintagme, problemi, delovi rečenica iz ovih tekstova utkani su u tekstove feminističke kritike čak i bez referenci, što znači da se smatraju opštepoznatim.

Za razliku od ovako čvrste povezanosti sa nekoliko "matičnih tekstova", naša feministička kritika je krenula od rezultata zapadne kritike, ne tražeći uzore u sopstvenoj prošlosti. Bez obzira na to da li je razlog bio "skandalozno zataškavanje" istorije feminizma u nas4, teška dostupnost starih tekstova, snažno interesovanje za ono što se na planu feminističke teorije dešava u svetu ili nešto drugo, činjenica je da se ova situacija polako menja5. Iako je iluzorno sada smišljeno tražiti klasične tekst(ove) koji bi ovde imali ulogu poput tekstova V. Vulf u angloameričkoj kritici - jer je osnovni pojmovni aparat ovdašnje feminističke kritike već preuzet sa Zapada - u našoj literarnoj baštini postoje tekstovi koji su iz feminističke perspektive više od puke zanimljivosti. Bavljenje njima jeste svojevrstan dug ženama koje su mnogo pre nas mislile na način sličan našem i predstavlja učešće u procesu rekonstruisanja ženske književne prošlosti i razumevanja sopstvenih korena, bez čega nema ni potpunog proučavanja ženske književnosti na ovom tlu.

Jednu od kockica u mozaiku ženske književne tradicije u nas predstavlja i tekst "Žene i književnost" iz 1913. godine. Objavljen je u publikaciji Srpkinja, štampanoj u Sarajevu u izdanju Dobrotvorne ženske zadruge iz Iriga, koja donosi biografije više od pedeset znamenitih žena, mahom književnica6. Tekst nije potpisan, pa se o njegovom autorstvu može samo nagađati, ali je sasvim izvesno da potiče iz ženskog pera.7

Tekst "Žene i književnost" nije stilski izbrušen poput eseja V. Vulf i daleko je od narativnih lukavstava primenjenih u Sopstvenoj sobi. Autorka se takođe ne udubljuje u psihološke procese važne za pisanje niti razmatra estetske aspekte ženske književnosti, pri čemu pod "književnošću" podrazumeva ne samo poeziju i prozu, već i kritičke, naučne i publicističke radove. Ipak, iznenađujuće je u kojoj meri ovaj relativno kratak uvodnik govori upravo o onim problemima koji su i savremenoj feminističkoj kritici važni, a to su pre svega materijalni, društveni aspekti bitni za nastanak književnog dela i očuvanje književne tradicije.

Na Zapadu je prvenstveno taj momenat u esejima Virdžinije Vulf prepoznat i uvažavan - ona pristupa odnosu žena i pisanja polazeći ne od književnosti same, već od uslova za njeno nastajanje, realnih okolnosti koje o(ne)mogućavaju pisanje. Taj stav sumirala je kao ideju da je ženi, da bi pisala, potrebno 500 funti godišnje i sopstvena soba. Novac i mir, što oni simbolično označavaju, jesu osnovni preduslovi za svako stvaralaštvo, ali zbog nejednakih odnosa među polovima ženama češće nedostaju nego muškarcima. Angloameričke feminističke kritičarke sa kraja šezdesetih, reagujući na novokritičku usredsređenost na tekst sam, vratile su ličnost pisca na početak priče o književnim delima, ističući pri tome pol i socijalnu konstrukciju polne uloge. Materijalni uslovi o kojima V. Vulf govori postali su u tim tumačenjima elementi pojma roda (gender), osnove ovog pristupa književnosti.

Tekst "Žene i književnost" počinje konstatacijom da se o srpskoj ženi retko piše, a kada se to čini onda je ili odviše pesimistično (autorka pominje kao primer tekst Tihomira Đorđevića8) ili suviše optimistički, poput raznih biografija po kalendarima. Isti ovaj raskorak otkriva i naratorka Sopstvene sobe u svom traganju kroz literaturu o ženi ("Neki mudraci drže da su one pilećeg mozga; drugi da su dublje svesti") i čitajući prozu ("Dominira životima kraljeva i osvajača, u književnosti; a zapravo je bila rob svakog momčića čiji bi joj prsten natakli roditelji).9

Tekst je u celini, kako i naslov kaže, posvećen ženama od pera. U prikazivanju njihove situacije autorka polazi od pitanja ključnog za istoriju ženske književnosti - "kraj svih tih lepih darova nema u nas mnogo žena, koje mnogo na peru rade... Kraj tako velikog broja muškaraca, koji književno rade (po popisima ima ih oko 400-500), ovo je jedna pojava vredna pažnje." (19).

Pitanje o odsustvu žena iz književnosti ili književne istorije jedini je mogući početak razmišljanja o odnosu pola/roda i literature. V. Vulf je govorila o istoriji ženske književnosti kao punoj praznina, dugih perioda u kojima od književnica nema ni traga, dok je u novijoj feminističkoj teoriji poznat tekst Tili Olsen pod naslovom "Jedna od dvanaest: žene pisci u našem veku", u kom ova američka spisateljica navodi i podatak da se na četiri do pet knjiga koje objave muškarci pojavi samo jedna potpisana ženskim imenom .10

Autorka teksta "Žene i književnost" odgovor na ovo pitanje traži u nekoliko tačaka ("o ovome treba govoriti iskreno i otvoreno", str.15): u nepostojanju pravog ženskog časopisa oko kojeg bi se književnice okupljale; u nepostojanju književnih veza među ženama i nemogućnosti da ih one ravnopravno ostvare sa muškarcima; u tome što se ženski intelektualni rad ne plaća, pa otud i ne ceni i, najzad, u izolovanosti spisateljica.

Pored nekoliko časopisa koji su koncepcijski okrenuti ženi, ne postoji pravi list koji bi srpskim književnicama obezbedio odgovarajući prostor za objavljivanje radova. "Kod nas žene nemaju nijednoga lista, oko kojega bi se sve rad okupile, pa kad uzmeš taj list u ruke, da možeš reći: eto tu su srpske književnice." (15). Časopis "Ženski svet", kaže autorka ovog teksta, uređuje muškarac, pa to i nije sasvim ženski list. "Žena" je list samo jedne srpske stranke i okuplja žene čiji su muževi pripadnici te stranke, dok je list "Domaćica" više okrenut kućnim poslovima a manje kulturi, a pored toga, i njegov urednik je muškarac. Pravi ženski list, smatra ova spisateljica, morao bi biti pod uredništvom žene i imati za saradnice samo žene, ali su mali izgledi da će to uskoro dobiti. Žene, piše dalje u ovom tekstu, rade i u drugim listovima, ali neznatno i besplatno, uglavnom za manje listove i kalendare kojima nedostaju saradnici.

Zamerka da su urednici pojedinih časopisa muškarci i te kako ima smisla iz ženske perspektive - Tili Olsen, na primer, upozorava da su takozvane "ženske pedesete" u istoriji američke književnosti (misli se na sredinu 19. veka kada se pojavio veliki broj spisateljica) u stvari i dalje bile pod dominacijom muškaraca - izdavača, urednika i pisaca11. Slično tome, i Džejn Tomkins, u knjizi posvećenoj upravo toj eri, kaže da je mašinerija štampanja i prikazivanja, kojom se publici skreće pažnja na autora, izraz institucionalnih struktura.12

U tekstu iz 1913. ovaj zahtev za ženskim listom, ženskim društvom i ženskim delom posla ima u osnovi želju da se ženama obezbedi prostor da nesmetano rade i razvijaju svoje talente. Čvrstina stava i nedvosmislen način na koji je izražen zvuče smelo čak i danas - kada su nedavno pokretani novi časopisi za žensku kulturu i feminističku teoriju (koncipirani skoro potpuno u skladu sa zamišlju ove autorke - sa ženskim uredništvom i pretežno ženama saradnicama), čule su se primedbe da to znači samo dalju getoizaciju i marginalizaciju žena. Autorka teksta iz 1913. nema takve ograde - ona je sasvim svesna da je ženama potrebna povoljna klima za rad, da njihov rad mora biti plaćen i cenjen, i da su u ženskom društvu jače i vidljivije.

Pored toga što je izdavaštvo u rukama muškaraca, književne veze, neophodne za pisce oba pola, za žene su retkost. Dok se muškarci okupljaju po kafanama, za žene je to nemoguće, navodi se u tekstu "Žene i književnost". Za njihove međusobne susrete ne samo da ne postoji prikladno mesto, već muškarci ne tretiraju žene ravnopravno u tom kontaktu. Slično je i sa korespondencijom koja je ženama, naročito u manjim mestima, neophodna. Međutim, muškarci ne samo da neće odgovoriti onda kada je to njihovoj sagovornici potrebno, nego su spremni i na "krađu" svake vrste: "Naše žene mogu da dožive vrlo neprijatnih stvari u svom književnom dopisivanju ... Spram žene kao da je kod nas na tom polju dozvoljen svaki 'lopovluk' , prosto samo za to, jer na nema gde da se tuži i da se brani i jer s njom niko ne računa kao sa jednim političko-strančarskim biračem" (17) .

Žene, ako rade, brzo prestanu, jer dožive nešto neprijatno ili rade bez ženskog društva koje im je "duševno" jednako. Ženske zadruge, koje su u to vreme osnivane po mnogim gradovima, mahom su bile humanitarna društva u čijem delokrugu nije bila kultura, tako da su žene ostavljane da rade "u osami duševnoj" (18).

Bez književnih poznanstava, bez mogućnosti za zajednički rad i druženje, razdvojene ne samo fizički već i preprekama patrijarhalnog poimanja polnih uloga, književnice tog doba nisu mogle da ostvare ni minimum nephodan za književnu karijeru. Njihov rad nije bio plaćen ili je plaćan minimalno, te su one morale da se izdražavaju radeći druge poslove, trošeći se " - u radu, koji ubija prije vremena duševnu snagu i u službi, koju muškarac sa isto tako velikim obrazovanjem nebi nikada primio." (16). Platiti ženi za književni rad predstavljalo je, za V. Vulf, apsolutni preokret - govoreći o Afri Ben (Aphra Behn), engleskoj književnici iz 17. veka, ona kaže da činjenica da je pišući zarađivala dovoljno da preživi "ima veću vrednost od svega što je zapravo napisala"13. Time je zapravo spisateljska profesija otvorena za žene, jer "novac daje dostojanstvo onome što je frivolno ako nije plaćeno"14. Zanimljivo je da autorka teksta "Žene i književnost" gotovo istovetno definiše posebnu vrednost koju novac ima za književnice: "A zašto /književnice/ nemaju ugleda? Jer im se rad ne plaća, a novac je kralj, kojemu se danas sve klanja." (17 - 18).

Književne veze imaju dvojako značenje. Ne samo što pomažu piscima u nastanku književnog dela, već i u sticanju i odražavanju njegove reputacije. Jedno poglavlje knjige Džejn Tomkins posvećeno je i načinu na koji se stvara reputacija klasika. Po njenom mišljenju, "kada se klasični tekstovi posmatraju ne kao neiskazivi produkti genija već kao nosioci skupa nacionalnih, socijalnih ekonomskih, institucionalnih i profesionalnih interesa, onda njihova dominacija na klasičnoj sceni izgleda manje rezultat njihovog neprikosnovenog kvaliteta a više proizvod istorijskih slučajnosti"15. Među tim okolnostima, po Džejn Tomkins, od izuzetne važnosti su upravo književne veze. Poredeći Hotornovu (Hawthorne) i karijeru njegove jednako popularne, ali kasnije zaboravljene savremenice, Suzan Vorner (Susan B. Warner), ova autorka ilustruje koliko je pripadnost pravoj "mreži" preduslov za dugoročan književni uspeh u kritici.16

Na početku 20. veka u Srbiji, književnice očigledno nisu mogle da učestvuju u stvaranju takve "mreže". Zbog neprikladnih uslova, piše u tekstu "Žene i književnost", talentovane žene propadaju i njihov rad je izgubljen za srpsku prosvetu, dok manje talentovani i manje obrazovani muškarci zauzimaju ta mesta zahvaljujući stranačkoj pripadnosti. Sve je to, kaže autorka, izneto iz perspektive ne nekoliko, već svih srpskih književnica koje su do sada objavljivale, počev od Evstatije Arsić.

Pitanje, na koje je feministička kritika dugo i detaljno odgovarala, (jedan od tih odgovora jeste i kritika ideje "klasika" na način Džejn Tomkins) jeste - "da li je to uopšte dobro", to jest, da li su književna dela spisateljica zaboravljana zato što su slabija od dela muškaraca ili iz nekih drugih razloga. Takvo pitanje autorka teksta "Žene i književnost" uopšte ne postavlja. Ona ne sumnja u vrednost radova koje žene objavljuju, i naglašava isključivo važnost okolnosti u kojima žene rade. Navodeći primere Savke Subotić, Jelice Belović-Bernadžikovske, Darinke Bulje i Jelene Dimitrijević, ona pokazuje da su književnice dobro primljenee kada uspeju da objave knjigu kao i da se njihovi tekstovi cene, objavljuju i dobro plaćaju u inostranstvu. "Kad daleki tuđi listovi umiju da cene rad Srpkinje, za što da Srbi Srpkinju ne pripoznadu kao ravnopravnu na polju duševnog rada?" (17).

Završni deo teksta predstavlja svojevrstan poziv na stvaranje ženske književne tradicije. Neizbežno je prisećanje na Milicu Stojadinović Srpkinju, pesnikinju "koja je dala ime srpskoj ženi". Reči izgovorene prilikom otkrivanja njenog spomenika, kaže se u tekstu, treba da "pročitaju sve naše žene na peru, kad im teško bude stupati preko kamenja, koje im neprijazni ljudi bacaju pod noge." (19) . Time je Milica Stojadinović predstavljena kao prethodnica, "pramajka", koja daje osećaj sigurnosti budućim književnicama da se nalaze u "svom prostoru"17. Učešće u tradiciji, u književnim vezama sa prošlošću i budućnošću, preduslov je nastanka velikih dela18. Sasvim u skladu sa tim, autorka teksta "Žene i književnost" obećava da će delo Milice Stojadinović biti nastavljeno: "Budi spokojna, Milice, jer srpsku ženu u današnje vreme rukovodi sve više ljubav za istinu i pravdu, za dužnost i naša prava" (19). Potom, kako i dolikuje tekstu čija je namena prvenstveno praktična a ne teorijska, sledi iscrpan spisak, "inventar" imena srpskih književnica, rađen prema Srpkinji iz 1897., ali dopunjen novim imenima.19

Vrlo slično se završava i Sopstvena soba, obraćanjem kolektivnom ženskom duhu koji jedini može vratiti nesrećnu prethodnicu, "Šekspirovu sestru": "... ostajem pri tome da bi ona došla kad bismo za nju radile, i da je takav rad, čak i u siromaštvu i nevidljivosti, vredan truda".20

Tekst "Žene i književnost" u celini jasno izražava nužnost izdvajanja učešća žena od učešća muškaraca u književnosti, da bi se razlike u statusu spisateljica jasnije uočile a njihove potrebe za neophodnim uslovima ispunile. Poseban časopis, plaćen rad, stvaranje veza, rekonstrukcija i očuvanje posebne ženske književne tradicije, jesu preduslovi za razvoj književnosti među ženama. Upravo je to feministička kritika i teorija uopšte u svojim analizama na osnovu pojma roda skoro isključivo činila u prve dve decenije: izdvajala i proučavala status i doprinos žena, jer su oni vekovima bili potiskivani u navodno univerzalnim teorijama.21

Ovakve zahteve danas bi svakako nazvali "feminističkim". Pitanje je, međutim, da li bi to učinile i tadašnje književnice i šta bi pod tim podrazumevale. Sama autorka kaže da se njen zahtev za priznavanjem vrednosti rada Srpkinja može postaviti "bez ikakih daljih pretenzija feminističkih ili nadriemancipiranih" (17). Pogrešno bi bilo, međutim, uverenje da je "feminizam" bio isključivo negativno konotiran pojam u tom vremenu, barem među intelektualkama. Kada se Srpkinja pročita u celini, uočava se izvesna konfuzija u vezi sa terminima "feminizam" i "emancipacija", konfuzija koja uostalom postoji i danas. Tako se, na primer, u biografiji upravo Jelice Belović navodi da je na nemačkom napisala "preko 800 raznih feljtona o pitanjima feminizma i ženskog obrazovanja..." (Srpkinja, str. 31), dok se za književnicu Darinku Bulja kaže da u nje "nema ama baš ništa emancipatsko, ma da je ta gospođa moderna i inteligentna" (str.32 ). Ovaj nesporazum u vezi sa pojmovima rezultat je težnje da se pomire tendencije ka stvaranju modernog društva, koje su uključivale i zahtev za prava žena i poboljšanje njenog statusa, i jakih tradicionalnih predstava o ženi i ženinoj ulozi. Na feminizam u Srbiji su uticala strana kretanja, on je i u tom vremenu bio "uvezena ideologija", ali mu je borba za nacionalno oslobođenje i težnja ka održavanju nacionalne svesti dala osoben pečat.22Usled jakog tradicionalizma i patrijarhalnih shvatanja, feminizam nije ni uhvatio dubljeg korena u narodu: "Osim izuzetaka, ni javno mišljenje, pa ni same žene nisu mogli usvojiti revolucionarne ideje feminizma... Ipak... opšte ideje o poboljšanju položaja ženinog ušle su bile ... u javnost i zatalasale naše društvo. "23

Otud se u tekstu "Žene i književnost" očekuje od intelektualki da utiču na stvaranje kulture u narodu, da podignu "moralnu snagu" naroda i da ga približe knjizi. Svojevrsna mešavina modernizacijskih težnji i tradicionalizma ogleda se u uverenju da će žensko obrazovanje doneti boljitak celom društvu - preko obrazovanih majki: "... obrazovane devojke biće obrazovane matere, pa će obrazovati decu, koja neće morati umirati nego živeti za svoj narod." (19). Preokrećući poruku o potrebi "umiranja za narod", autorka ovog teksta redefiniše patrijarhalnu ideju patriotizma u viziju određenu ženskim vrednostima, čovekoljubljem i materinskom brigom : "Ne umirati, nego živiti za svoj narod, to traži naše doba... ".

I završava misao, u duhu koji se može nazvati feminističkim, emancipovanim ili, jednostavno, razumnim: "U radu je život - dozvoliti Srpkinji da radi, to je sve što tražimo." (20).

Napisan šesnaest godina pre Sopstvene sobe, u jeku istorijskih previranja i u sredini sa snažnim patrijarhalnim nasleđem, ovaj tekst danas izgleda nepravedno zaboravljen. Na samom kraju ovog veka on je i dalje aktuelan zahvaljujući svojoj angažovanosti, preciznim zapažanjima i oštroj kritici. Po otvorenosti, zahtevima koje postavlja i praktičnim idejama može još uvek biti smernica na daljem putu feminističke kritike u nas.

Napomene

  1. V. o tome tekst S. Slapšak, "Kradljivice jezika", ProFemina, Beograd, 1997. br. 12, str. 151: "Feministička kritika ne samo da nije započela novim i kritičkim (subverzivnim) čitanjem prevashodno misogine muške književnosti...", već se odmah konstituisala kao "feministička kritika ženske književnosti".
  2. Tek od sredine devedesetih godina počinje ponovno objavljivanje tekstova iz feminističke baštine u časopisu ProFemina, dok se prva savremena istorija ženskog pitanja u Srbiji pojavila tek 1996 ­ reč je o knjizi Nede Božinović, Žensko pitanje u Srbiji u 19. i 20. veku.
  3. A Room of One's Own; "Women and Fiction"; "Profesions for Women".
  4. V. tekst S. Slapšak , "Julka Hlapec Đorđević: iz skandalozne istorije zataškavanja feminizma među Južnim Slovenima", ProFemina, Beograd, zima-proleće 1996, br. 5-6, str. 86-89.
  5. V. između ostalih, i tekstove Svetlane Tomin, Dubravke Đurić i Ljubice Ćorović o Julki Hlapec, odnosno Jeli Spiridonović i Dragi Dejanović (ProFemina, br. 5-6; 8; 13-14).
  6. Srpkinja: njezin život i rad, njezin kulturni razvitak i njezina narodna umjetnost do danas. Uredile: srpske književnice, naklada: Dobrotvorne zadruge Srpkinja u Irigu, Štamparija Pijuković i drug, Sarajevo, 1913. Tekst se nalazi na stranama 15-22. U zagradama su brojevi strana koji se odnose na navode iz teksta "Žene i književnost".
  7. S obzirom na to da je pisan kao uvodnik u deo publikacije posvećen srpskim književnicama, najverovatnije da je autorka Jelica Belović-Bernadžikovska, urednica ovog izdanja (ostale članice uređivačkog odbora bile su Zora Prica, Maga Magazinvić i Darinka Bulja). Jelena (Jelica) Belović-Bernadžikovska (1870-1946) jedna je od najzanimljivijih autorki iz prve polovine ovog veka. Poznata je pre svega po radovima o narodnim rukotvorinama, a pisala je i prozu (roman Mlada učiteljica) i prevodila. Govorila je devet jezika, a veliki broj radova objavila je na nemačkm.
  8. Reč je o tekstu o srpskim ženama u kom naš poznati etnolog klasifikuje srpsku ženu na patrijarhalnu (seljanka) i polupatrijarhalnu (građanka i srednje obrazovana žena). Opširnija kritika ovog teksta i predavanja, verovatno iz pera iste autorke, nalazi se na 89. strani publikacije Srpkinja. Osnovna zamerka koju autorka upućuje tekstu profesora Đorđevića jeste to da nije govorio o ulozi muškarca u podređenom položaju žene. Autorka ocenjuje tekst kao savestan i tačan, ali deprimirajući, i duhovito zaključuje: "Da nam je, gospodin profesor, obećao, da će srpski kulturni muškarac odsele na ženi popraviti sve, što je kroz vekove grješio, nas bi bilo mnogo više, koje bi vesela i kuražna srca prionule na kulturni rad".
  9. Virdžinija Vulf, Sopstvena soba, prevele Slavica Stojanović i Smiljka Bogunović, u Feminističke sveske, Beograd, 7-8 , 1997, str. 129 i 135.
  10. V. Tillie Olsen, Silences, Delacorte Press, New York, 1978, str. 24.
  11. Silences, str. 60.
  12. Jane Tompkins, Sensational Designs: The Cultural Work of American Fiction 1790-1860, New York, Oxford, Oxford University Press, 1985, str. 23. Cilj ove knjige je "ponovno definisanje književnosti i proučavanja književnosti" tumačenjem književnih tekstova ne kao večnih i slojevitih umetničkih dela već kao pokušaja da se redefiniše društveni poredak (Introduction, p. xi) .
  13. Sopstvena soba, str. 148.
  14. Isto, 149.
  15. Jane Tompkins, p.xii.
  16. Isto, str. 25.
  17. U nacrtu ženske književne tradicije Sandre Gilbert i Suzan Gubar prethodnice su "izgubljene pramajke" koje mogu pomoći ženama da se sete svojih "izgubljenih moći", v. Sandra M. Gilbert, Susan Gubar, The Madwoman in the Attic: The Woman Writer and the Nineteenth-Century Literary Imagination, Yale University Press, New Haven and London, 1984, str. 59.
  18. V. Sopstvena soba, str. 149: "Jer remek-dela nisu jednokratna i usamljenička rađanja; ona su prioizvod mnogih godina zajedničkog razmišljanja, razmišljanja celih naroda, tako da iza pojedinačnog glasa stoji iskustvo mase".
  19. U fusnoti uz ovaj spisak se naglašava da su dodata imena samo onih žena koje pišu duže i istrajno, za razliku od osnovnog spiska iz 1897., sastavljenog prilično proizvoljno, kao i da su imena značajnijih književnica grafički istaknuta.
  20. Sopstvena soba, str. 182. Šekspirova sestra (Džudit Šekspir) je lik koji je V. Vulf u ovom delu konstruisala da bi pokazala nemogućnost žena da se pesnički izraze u Elizabetansko doba: "ono što je tu istina... jeste da bi svaka žena rođena u šesnaestom veku sa velikim darom u svakom slučaju poludela, ubila se ili završila život u nekoj usamljenoj kolibi na kraju sela, poluveštica, polučarobnica, koje se plaše i kojoj se rugaju" (Isto, str. 139). Tužna je podudarnost ovih redova sa tragičnom sudbinom Milice Stojadinović Srpkinje .
  21. Kasnije proširenje fokusa i na socijalnu konstrukciju muškosti izazvalo je reakcije radikalnijih feministkinja zato što se time napuštao koncept isključivog bavljenja ženskim problemima.
  22. O tome v. Ljubica Marković, Počeci feminizma u Srbiji i Vojvodini, (reprint teksta iz 1934), ProFemina, Beograd, jesen 1996, br. 8, str. 209 i 210.
  23. Isto, str. 210. O tom periodu Dr Dragan Subotić piše: "Tradicionalna seoska zadruga i patrijarhalnost u odnosima između polova, nisu dozvoljavali da se razmahnu modernizacijski tokovi u širem krugu žena, već se sve započinjalo i završavalo u tankom birokratskom sloju, koji mnogi danas krste srpskim građanstvom na kraju 19. i početkom 20. veka, iako je Srbija toga vremena tipično predindustrijsko agrarno društvo u kom je mesto žene u porodici i u kući". V. "Građanske i socijalističke ideje o ženskom pitanju u Srbiji (19. i 20. vek)", Srbija u modernizacijskim procesima 19. i 20. veka, 2: Položaj žene kao merilo modernizacije (naučni skup), Institut za noviju istoriju Srbije, Beograd, 1998, str. 446. Kao primer tradicionalističkog pristupa, autor navodi upravo tekst Tihomira Đorđevića o tri tipa srpske žene u kom se zahteva da žena poseduje pozitivne osobine seljanke, varoške i kulturne žene (isto). O feminizmu u Srbiji videti i knjigu Nede Božinović, Žensko pitanje u Srbiji u XIX i XX veku, Beograd, DevedesetČetvrta, Žene u crnom, 1996.

Ženske studije br. 11 / 12

Sadržaj

Tema broja I
Antropologija razlike - Rada Iveković
Priredile
Jasmina Lukić & Branka Arsić

Tema broja II

Dekonstrukcija i feminizam

Priredila Branka Arsić

Prikaz

Designed By
Powered By
© 2017. Centar za ženske studije, Beograd