četvrtak, 27 april, 2017.

Istraživanja kod nas

APSTRAKT: Tokom poslednjih 25 godina u svetu je porastao broj istraživanja o odnosu jezika i pola. Njihov uticaj, međutim, nije se kod nas jače osetio. U ovom radu sažeto se izlaže geneza autohtonog razvoja istraživanja vezanih za upotrebu naziva za zanimanja i titule žena, opisivane sa preskriptivne strane, s izostankom celovitijeg teorijskog i metodološkog okvira o međuzavisnosti jezika i društva. U poslednjih 15 godina, (u okviru projekta "Psiholingvistička istraživanja" u Novom Sadu), dobijeni su empirijski rezultati o upotrebi formi muškog i ženskog roda za zanimanja i titule žena u razgovoru, dnevnoj i ženskoj štampi, i verskoj publicistici.

Ključne reči: jezik, pol, diskurs analiza, nazivi za profesije, titule.

Svet ispred nas

Poslednjih 20 godina u svetu je porastao broj istraživanja o odnosu jezika i pola. U tom periodu afirmisala su se interdisciplinarna istraživanja, posebno u lingvistici (antropološka lingvistika, sociolingvistika i psiholingvistika pre svega). Budući da je postalo očigledno da se mnoštvo novih pitanja o odnosu jezika i pola1 nije moglo posmatrati u okviru jedne discipline ili jedne teorije, trbalo je objediniti saznanja različitih mono i inter disciplina. Pitanje jezika i pola danas se najčešće svrstava u domen sociolingvistike – discipline koja se bavi jezikom u društvenom okruženju, ali antropološka istraživanja, kao i ona u okviru analize diskursa, znatno su unapredila naša znanja o međuzavisnosti kulture, konteksta i jezičke delatnosti pojedinca u društvu.

U okviru lingvistike ustaljuje se termin feministička lingvistika2 koji bi trebalo da ukaže na nove napore istraživača i istraživačica unutar nauke o jeziku, koji su usmereni na pitanja jezika i govora žene, ili pitanja pisanja i govorenja drugih o ženama. Za to se predlaže osoben lingvistički pristup koji izgrađuje sopstvenu teorijsku osnovu za istraživanje načina na koji se o ženama govori, i kako one to same čine u različitim socijalnim, kulturnim i jezičkim okruženjima. Postoji više mogućnosti da se to pokaže pa se danas govori o više feminizama, ne samo o jednom, a onda i o više pristupa u okviru feminističke lingvistike budući da nisu svi potekli iz okvira nauke o jeziku, mada saopštavaju rezultate relevantne za jezičku praksu.

Da bismo razumeli ove različite pristupe neophodno je ukazati na shvatanje prirode jezika koje im leži u osnovi. Lingvisti se danas uglavnom dele u dva osnovna usmerenja po shvatanju i definisanju jezika kao predmeta lingvistike. Jedni se zalažu za to da predmet lingvistike jeste jezička struktura koja se može, istraživati kao takva, i tako je treba istraživati. Drugi smatraju da, istražujući jezik, istražujemo čoveka kao ljudsko biće, pa otuda sve one komponente koje ga čine ili uslovljavaju moraju podjednako biti uključene u naučnu analizu o jeziku: neverbalno koliko i verbalno, kultura koliko i sama struktura jezika, gest koliko i reč, i sl. Ovi drugi zagovaraju interdisciplinarni pristup jezičkom istraživanju i donose nove rezultate za interpretiranje polnih razlika u različitim jezicima, društvima i kulturama.

U poslednjih 20 godina pristupi jeziku i polu bili su različiti, što na vremenskoj osi može biti pokazano u okviru tri vremenska perioda.

Početkom 70-tih godina govorilo se o osobinama jezika žene u odnosu na jezik muškarca koji je dominantna norma jezičkog ponašanja. To su pristupi u okviru teorije nedostatka (deficite theory) prema kojoj se za neku jezičku pojavu koja je ustanovljena kod muškaraca najčešće vezuje odsustvo iste u govoru žene. Takvi su pristupi otkrili čitav niz pojava za koje se tvrdilo da su tipične za verbalno ponašanje žena (više koriste neke reči kojima se obeležava lični stav ili emocionalnost, uopšte više govore od muškaraca i sl.), što je detaljnije izneto u radovima američke lingvistkinje Robin Lakof (Robin Lakoff).3 Uz ovakve opise i analize davale su se i preporuke za jezičku praksu. Naročito se to vidi u preporukama za upotrebu naziva zanimanja žena, njihovog oslovljavanja titulama ili predstavljanja u različitim privatnim i javnim situacijama. Primeri su navođeni kao potvrda stava da muškarci dominiraju nad ženama u svim civilizacijama (ne samo u balkanskoj ili srpskoj). Pokazalo se to na primeru različitih jezičkih praksi standardnog jezika u slovenskim jezicima: ruskom, poljskom, češkom, slovačkom i srpskohrvatskom. U mnogim jezicima je sačinjeno uputstvo kako da se izbegne seksistička upotreba jezika. Niz saveta i preporuka odnosio se na neutralisanje uočenih razlika, koje su bile na štetu ženske osobe u svakoj pojedinačnoj govornoj situaciji (formalnoj ili intimnoj, javnoj ili privatnoj), dok se drugi niz odnosio na iznalaženje novih načina kojima bi se o ženi moglo govoriti.

Početkom 80-tih pojavljuju se i prve kritike radova nastalih u okviru teorije nedostatka. Novi pristup je u okviru teorije različitosti (difference theory), koja razlike između žena i muškaraca tumači kao posledicu različite socijalizacije dečaka i devojčica u našoj civilizaciji. Mogući nesporazumi očitovani u jeziku i govoru samo su ogledalo takvih razlika. Zato se ovaj pristup označava kao teorija razlika, ili teorija o dve kulture (two cultures theorie). Predstavnica ovog pristupa je američka sociolingvistkinja Debora Tanen (Deborah Tannen, 1984, 1989, 1990), čije su knjige imale veliki publicitet i odjek u američkoj sredini. I ovaj se pristup odmah počeo primenjivati u jezičkoj praksi, na primer, u psihoanalizi, u obrazovanju i sl.

U trećem, sadašnjem periodu, od početka 90-tih, preispituju se pristupi iz prve dve faze, naročito jezička praksa zasnovana na prethodnim teorijskim tvrdnjama, i predlaže se rasprava o onim osobinama jezika i govora žene i muškarca koji su vezani za aktivnost u datom kontekstu. Otuda govorimo o teorijama aktivnosti. Tek kad se detaljno opiše ko, kada, zašto, kako, na koju temu govori (piše), može se objasniti verbalno ponašanje žene i muškarca, budući da rod, odnosno pol, ne može biti izdvojen od drugih aspekata društvenog identiteta neke osobe. Novi okvir želi naglasiti važnost društvene moći kao inherentnog dela svake pojedinačne komunikacione situacije (social power theory) u koju su sagovornici uključeni, pa se govor analizira kao sredstvo za izgrađivanje društvene strukture (naročito onaj ostvaren u komunikaciji licem u lice). Predstavnici ovog usmerenja veruju da se može pokazati kako društvene institucije – banke, bolnice, administracija, sud i sl. - čuvaju dominaciju muške moći u razgovoru. To se pre svega može videti na primerima upotrebe naziva za zanimanja, zatim oslovljavanja, predstavljanja jedne osobe drugoj, ali i na nizu drugih sintaksičkih, konverzacionih, neverbalnih i gestovnih osobina razgovora. Jer mi se ocrtavamo kroz jezik, ali smo istovremeno i određeni jezikom i to svesno, ističu predstavnici ovog shvatanja (J. Mey, 1984).

Mi, tapkajući za svetom

U istraživanjima koja su sprovođena u Jugoslaviji u istom vremenskom periodu, samo su delimično korišćena iskustva ove razvojne faze iz sveta.

1. Nazivi za zanimanja i titule žena

U Zagrebu, početkom 50-tih godina pojavljuju se radovi stručnjaka za jezik  o upotrebi naziva za titule i zanimanja žena, pre svega u javnom komuniciranju standardnim jezikom. To je nalagala novouspostavljena društvena stvarnost kojoj je trebalo pronaći odgovarajuću jezičku praksu. Raspravljalo se o praktičnim pitanjima: da li je prigodnije oslovljavati žensku osobu sa drugarica direktor, gospođa profesor, u disharmoničnoj upotrebi roda titule i zanimanja, ili sa drugarica direktorica, gospođa profesorica, gde je sintaksički usaglašen ženski rod titule sa zanimanjem (Z. Vince, 1954/55). U diskusiju se uključuju mišljenja i predlozi različitih stručnjaka za jezik, uglavnom serbokroatista, budući da kod nas izostaju detaljnija sociolingvistička istraživanja (redosled njihovih radova ovde izostavljamo).

Početkom 80-tih godina intenzivnije se piše o ovom pitanju (V. Anić, 1984, E. Barić, 1987, da pomenemo samo neke autore). Eugenija Barić je dala sistematični pregled upotrebe formi muškog i ženskog roda za zanimanja, navodeći brojne primere, uvažavajući postojanje tzv. neutralne i konkretne forme. "Neutralna je situacija... u kojoj naziv zvanja ili zanimanja i spol vršioca tog zvanja ili zanimanja nisu ni u kakvoj gramatičkoj vezi", pa je imenica za oznaku zvanja ili zanimanja u muškom rodu samo informacija o delatnosti koju osoba vrši. Konkretna je upotreba kada se ima na umu neka ženska osoba koja dato zanimanje obavlja. Ova je dihotomija prisutna i u radovima drugih autora iz naše zemlje, sa mnogo zahtevnijim doslednostima upotrebe nego što to Eugenija Barić traži, a ovde nećemo detaljnije komentarisati manjkavosti ovakvog stava koji je u feminističkoj literaturi već detaljnije obrazlagan. Eugenija Barić je iznela niz korisnih argumentacija za dosledniju upotrebu formi ženskog roda, poštujući ono što jezički sistem nudi i uvažavajući elemente komunikacione situacije, ali ona naglašava da "nije inertan jezik, nego su inertni neki njegovi korisnici" (str. 16) u pronalaženju ženskih formi za ona zanimanja koja žene intenzivnije osvajaju danas (sudkinja, zatim menadžerka i sl.).

Ovu praksu rešavanja preskriptivnih, a ne teorijskih, metodoloških i normativnih pitanja naučnog istraživanja jezika i pola u okviru šireg sociolingvističkog pitanja kakvo je standardizacija upotrebe srpskohrvatskog jezika možemo pratiti u dva jezička centra, Zagrebu i Beogradu, tokom poslednjih 25 godina. Serbokroatisti koji ovu problematiku detaljnije objašnjavaju, slažu se da treba iskoristiti potencijal koji daje struktura jezika u pisanoj i govornoj praksi, te koristiti i mušku i žensku formu imenica dosledno mogućnostima sistema. Ono oko čega se njihova mišljenja razilaze jeste stepen mogućnosti korišćenja potencijala sistema. Perskriptivni predlozi gramatičara iz Zagrebu manje više insistiraju na doslednoj upotrebi formi ženskog roda, tamo gde se radi o ženskoj osobi, uočavajući, dakako, teškoće u njenom ostvarivanju u pojedinačnim slučajevima.

Ovo zalaganje stručnjaka za jezik nije direktno povezano sa zahtevima feministički orijentisanih stručnjaka (R. Iveković, 1980) u Zagrebu, već su se dve preporuke, potekle iz različitih razloga, jednostavno susrele: prva, da bi se potencijal sistema jezika ostvario; druga, da bi se ženska osoba u profesiji učinila vidljivom u društvu. Ono što jeste jezički potencijal, uz usmerenu jezičku politiku, stvorilo je jezičku praksu doslednije upotrebe ženskog roda za nazive zanimanja žene na opšte zadovoljstvo lingvista feminističke orijentacije.

Ukratko, prve rasprave bile su podstaknute zahtevima tekuće jezičke prakse u društvu koja je afirmisala ravnopravnost muškarca i žene i otpočela proces normiranja jezičke prakse. Prve rasprave nisu se zasnivale na određenom teorijskom stanovištu (u njima se prepoznaju odjeci strukturalističkog razmišljanja), a izostaje veći korpus empirijskih podataka na kojima bi se upotreba pojedinih oblika potvrđivala.

U Beogradu, diskusija je počela još pre rata kada Janjanin (1934) skreće pažnju da je titula u ženskom rodu uz naziv profesije u muškom rodu nepravilna (gospođa profesor). Dvadeset godina kasnije, u Zagrebu njegovo shvatanje podržava i Z. Vince (1954/55), ali S. Nikolić (1954/55) u Beogradu brani suprotni stav, naime, da treba da ostane drugarica direktor, odobravajući sintaksički nesklad, jer jezik ne mora da bude u skladu sa zahtevom tekućeg društvenog života i gramatičke tradicije. Ovaj će stav ostati manje više načelan i za mnoge druge autore koji će se, opet partikularno, za svaki pojedinačan primer, javljati u stručnoj literaturi i javnim glasilima (I. Klajn, 1980, B. Corić, 1982) sa većim ili manjim stepenom tolerancije.

Ovoj diskusiji u zemlji priključili su se i poznavaoci srpskohrvatskog jezika iz drugih sredina, pre svega iz ruskog jezičkog okruženja. P. A. Dmitrijev (1986) i A. K. Smoljskaja (1974)4 podržavaju stav da u srpskohrvatskom jeziku postoji tendencija maskulinizacije, pripisujući je sistemu jezika, a ne društvenoj praksi, usmeravanoj, bar delimično, savetima jezikoslovaca.

Drugu liniju zastupaju pojedinci koji problem posmatraju sa opštijeg sociolingvističkog stanovišta, koji imaju uvid u tokove razvoja ovakvih istraživanja u svetu, i koji pri tom najčešće nisu serbokroatisti (skandinavista Lj. Rajić, 1982, Beograd; anglisti D. Kalođera, 1981, i D. Maček, 1984. u Zagrebu), zalažući se za dosledniju upotrebu formi ženskog roda za zanimanja i titule žena, potkrepljujući argumenataciju postavkama iz teorija jezičkih varijacija.

Uputstva za upotrebu forme jezika za oznaku polne pripadnosti nisu izlazila iz nekog jedinstvenog teorijskog ubeđenja o upotrebi jezika u društvu, nekog koherentnog sociolingvističkog pogleda na jezik i pol. Nisu se zasnivala na bogatim empirijskim podacima dobijenim među različitim predstavnicima standardnog srpskohrvatskog jezika u različitim komunikacionim situacijama. Predlozi za opštu upotrebu su se uglavnom odnosili na pojedinačne leksičke primere, u opoziciji muško/ženski parnjak (poput učitelj/učiteljica i sl.), izvan konkretnog konteksta i situacije upotrebe, uz pozivanje na nju sa "kaže se", ili "može se reći" , "ne može se reći" (up. M. Ivić, 1995, 148: "ne može (se) reći On mi je docent, a može On mi je profesor"5). Time se dati primer zapravo oslanja na jezičko osećanje samog jezičkog stručnjaka, a ne socijalne, etničke, kulturne ili neke druge grupe govornih predstavnika datog jezika. Retko se daju informacije o izvoru neke jezičke prakse za koju se predlaže da "može" ili "ne može" ući u upotrebnu javnost.6 Gotovo ništa se ne govori o smeni dveju parnjačkih formi u toku razgovora.

Izvan  dva jezička centra (Zagreb, Beograd), od 80-tih godina dugoročno je finansirano istraživanje na projektu "Psiholingvistička istraživanja" (na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu), na kojem su sa Svenkom Savić7 mlađe istraživačice prikupljale empirijske podatke o upotrebi naziva za zanimanja i titule žena u različitim privatnim i javnim, institucionalnim razgovorima u gradu, a sporadično i na selu. Time se nastavlja ranije započeta praksa bavljenja feminističkim pitanjima u okviru nauke o jeziku u ovom gradu.8

U projektu se kroz manje radove (diplomski, magistarski, seminarski radovi) opisuju i analiziraju sa stanovišta jezičke delatnosti, upotrebe naziva za zanimanja i titule žena u masovnim medijima, pre svega u dnevnoj štampi i tzv. ženskoj štampi (drugačije analize ali identičan rezultat uporedi u radu Đ. Milanović, 1981), kasnije i u verskoj (S. Berisavljević, 1986; V. Kukolj, 1989; S. Pepić, 1995; S. Savić, 1985; 1988; 1995; A. Šunjka, 1995; G. Živanović, 1988). Pokazuje se lepeza različitih faktora koji utiču na odluku pojedinca da neko zanimanje ili titulu ženske osobe upotrebi u ženskom ili muškom rodu. Istraživanja su u teorijskim okvirima analize diskursa i psiholingvistike, sa usmerenjem na interakcijske aspekte jezičke delatnosti i traganje za faktorima i aspektima međuzavisnosti govornika i sagovornika u činu opštenja. Uočeno je da jednom odabranu formu za zanimanje žene, govornik ne koristi dosledno u celom razgovoru ili tekstu, već je smena muškog i ženskog roda pravilo. Ova je smena pokazatelj razgovornog delovanja sagovornika međusobno dok razgovor traje. Uvodi se kao jedinica analize tekst tj. veća jedinica od rečenice, a u usmenom razgovoru posmatra se ista pojava u (dužem) segmentu dijaloga ili monologa sagovornika. Shodno ovakvoj teorijskoj i metodološkoj orijentaciji, odabiraju se i nove tehnike sakupljanja i analize empirijskog materijala.

U svom prvom istraživanju S. Savić (1981) je primenila upitnik kao sredstvo za dobijanje podataka o upotrebi naziva za zanimanja i titula na filozofskim fakultetima u Zagrebu i Novom Sadu. To je bio prvi pokušaj da se u okviru jedne institucije sagledaju problemi institucionalne upotrebe u tri razgovorne situacije: oslovljavanje, evokacija i predstavljanje.9 Istraživanje je potvrdilo da postoji razlika u frekvenciji upotrebe ženskih formi za zanimanja i titule žena u Zagrebu, dakle, da postoji najpre regionalna distribucija navedenih naziva, zatim da su zanimanja, koja su na skali hijerarhije niza, doslednije korištena u ženskom rodu i u Novom Sadu, i u Zagrebu. Odnosno, da se u oba centra dominantnije u muškom rodu koriste ona zanimanja i titule koje označavaju veću društvenu moć (dekan, rektor, direktor).

Istraživanje je iznelo na videlo i uticaj tipa situacije na odbir ženske, odnosno muške forme: više je formi ženskog roda za osobe na koje se poziva i nisu prisutne tokom razgovora (evokacija), nego one u direktnom obraćanju ili predstavljanju ženske osobe drugima. Od ovog istraživanja započinje čitava serija drugih sa osnovnim teorijskim postulatom da je nužno voditi računa o govornom ponašanju pojedinca u vezi sa konkretnom razgovornom situacijom. Ne polazi se od neke opšte, preskriptivne sheme, već se pokušava ustanoviti šta je to što se upotrebljava, ili za šta pojedinci izjavljuju da predstavlja njihovo govorno ponašanje.

Ali, istraživanje je iznelo na videlo i nova pitanja. Postojanje dubletnih formi u Novom Sadu (šefovica/šefica, doktorica/doktorka, dekanica/dekanka i sl.) za isto zanimanje, koje su, izgleda, formirale posebne semantičke nijanse u zavisnosti od afektivnih faktora govornika. Ovakvi podaci ukazuju na višeslojnost problema u onom trenutku kada se u diskusiju uvodi namera govornika, zatim sociolingvističke osobine govornika i sagovornika u određenim razgovornim situacijama o određenoj temi (poznatost, status, obrazovanje, i sl.). Tako se ispitivanje pomera od ranijeg preskriptivnog razmatranja pojedinačnih primera zanimanja kod dotadašnjih filologa (zaključna je u tom pogledu intervencija u radu M. Ivić, 1995), prema interdisciplinarnom izučavanju o jeziku i polu, što otvara čitav niz novih pitanja o kojima istraživači tek treba da vode računa. To je put da se i u našem jeziku ispita ono za šta u drugim jezicima već postoje podaci kako bismo mogli ući u razgovor sa stranim istraživačima o međujezičkim (cross-linguistic) pitanjima odnosa jezika i pola, i na taj način brže doći do onog nivoa na kojem se sadašnja istraživanja u svetu sprovode.

S. Berisavljević (1986) je ponovila istraživanje S. Savić u drugoj instituciji, u jednoj banci (u Novom Sadu), i dobila potvrde o postojanju zavisnosti forme u ženskom rodu od nižeg mesta koje dato zanimanje ima u hijerarhijskoj lestvici - viši rang, tj. više moći vuče formu muškog roda. Naime, kada ženska osoba dođe na rukovodeće mesto, za nju je rezervisana forma muškog roda (direktor, rukovodilac, i sl. nakon što je prethodno bila šefovica ili sekretarica). Time se zamagli njena prisutnost u društvu drugih moćnih muških rukovodilaca u istoj ustanovi.

Drugi rad S. Berisavljević (1988) ukazuje na niz sintaksičkih ograničenja za prevalenciju muške ili ženske forme zanimanja u tri osnovne rečenične pozicije: subjekatska, objekatska, predikatska. Odabrala je da prikaže sintaksičku problematiku na primeru onih zanimanja koja su u društvu nova, ili su tek počela da se afirmišu (sudinica, vojnikinja), odnosno dovoljno su retka (kušobrandžinica) da svako mora promisliti prilikom odluke u kojem rodu bi upotrebio naziv za neko zanimanje (upitnik je sačinila Dora Maček). Namera je bila da se ustanovi šta se događa na samom početku uspostavljanja navike za upotrebu naziva nekog zanimanja.

Istim upitnikom, uz manje varijacije, dobijeni su podaci i o upotrebi naziva za zanimanja na selu. Pokazalo se da obrazovani i seljaci u selu imaju tendenciju doslednije upotrebe formi ženskog roda i za stara, i za nova zanimanje (dilerka, švercerka, i sl.) nego što je to slučaj u gradskoj populaciji obrazovanih intelektualaca. Slično je i sa tinejdžerima u gradu. Čini se da se dominacija forme muškog roda za zanimanja žene osvaja ulaskom u institucionalni život pojedinca.

Zatim, u nizu radova se opisuje upotreba ovih naziva u tekstovima objavljenim u dnevnoj štampi i ženskim listovima. Postoje dva načelna principa upotrebe forme muškog i ženskog roda za zanimanja koja obavljaju žene: princip razumljivosti i izbegavanje seksističke upotrebe formi jezika. Analizom tekstova u odabranim korpusima tragalo se za ostvarivanjem ovih dvaju principa, odnosno registrovane su one upotrebe u kojima se oni ne ostvaruju. Urađeno je nekoliko pilot istraživanja o ženi u dnevnim listovima "Politika" (Beograd) i "Dnevnik" (Novi Sad) u političkoj i kulturnoj rubrici.

Aleksandar Šunjka (1995) opisuje situaciju u dnevnim listovima "Politika" i "Dnevnik" u političkoj rubrici za period 1989-1995. Analizira tekstove u kojima se piše o ženi (ukupno 50). Pod tekstom podrazumeva sadržaj teksta sa naslovom, nadnaslovom i podnaslovom i potpisom autora teksta. Zaključuje da se u ovim rubrikama nazivi za zanimanja i titule žena uglavnom pišu u muškom rodu (ministar, predsednik, ambasador) kada se odnose na ženu. Ovaj opšti zaključak ima modifikacije, u tekstu se mešaju obe forme - i muška i ženska - shodno intenciji autora teksta. Nadalje, upotreba forme će zavisiti i od sintaksičke pozicije zanimanja u rečenici (subjekatska, predikatska objekatska: Ministarka je otvorila sajam; Margaret Tačer ostaje premijer vlade; Nemački premijer je primio britanskog premijera Margaret Tačer).

Sanja Pepić (1995), konstatuje za dnevne listove "Politika", "Dnevnik" i "Borba", period 1989-1992, 21 tekst, kulturna rubrika, inventar zanimanja i titula koji se pojavljuju u ženskom rodu i njihovu frekvenciju (ukupno 48 različitih zanimanja), odnosno u muškom rodu (ukupno 28), da bi zaključila da u kulturnoj rubrici dominira upotreba ženskog roda. Podatak je u saglasnosti sa opštom pojavom veće prisutnosti žena u kulturi nego u političkim strukturama jugoslovenskog društva u navedenom periodu. Konstatuje nedoslednu upotrebu nekih naziva, jednom u muškom, drugi put u ženskom rodu što je, izgleda, odraz nedoslednog stava uređivačke ekipe prema ovom pitanju jezičke prakse, pored nedoslednosti koju sam autor teksta ostvaruje.

Dobijeni podaci ukazuju da se u dnevnoj štampi različitom frekvencijom koriste nazivi za zanimanja žene: u političkoj rubrici ređe, u kulturnoj češće, a u sportskoj dosledno.10 Dobijeni podaci pokazuju da forma ženskog roda zavisi od tipa rubrike u kojoj se tekst o ženi u dnevnim novinama nalazi.

Isti problem je bio predmet nekoliko manjih istraživanja i u ženskim časopisima ("Svijet", "Bazar", "Praktična žena"), kojima su se bavili i drugi istraživači (Đ. Milanović, 1981). Dobijeni podaci potvrđuju velike frekvencije upotrebe naziva za ženska zanimanja, i to za ona za koja se to ne bi očekivalo (sopranistkinja, i sl.).

Tako se klatno mogućnosti pojave ženskih formi pomera prema ženskom primaocu tekstova u ženskim časopisima. To pokazuje da će se neka forma pre pojaviti u ženskom rodu ako govornik zna da je sagovorniku, primaocu poruke do toga stalo. Isto se događa i u usmenom komuniciranju.

Posebno je opisivana upotreba naziva za zanimanja i titule žena u ženskim časopisima u dva jugoslovenska centra ("Praktična žena" iz Beograda, "Svijet"iz Zagreba, B. Perović, 1989). Konstatovano je da se u Zagrebu doslednije nego u Beogradu koristi ženski rod (što potvrđuje podatake prethodnih istraživanja S. Savić o istoj problematici, ali na primeru profesija i titula na filozofskim fakultetima): u "Svijetu" je 93,4% u ženskom, a samo 6,55% u muškom rodu, dok je u "Praktičnoj ženi" iz Beograda u ženskom rodu 47,9%, a u muškom više - 52,05%. Zaključuje se da je postojeća uređivačka praksa ženskih listova različita u dva kulturna i jezička centra.

Posebno je interesantno pogledati kakvi su mehanizmi održavanja nevidljivosti žene u verskim časopisima (S. Savić, u štampi). Žena se uglavnom ne pojavljuje kao autor nekog teološkog članka, u potpisu često ostaje bez titula, a najčešće i nije potpisana, pa se njen identitet sasvim gubi.

Podaci iz štampe izneli su na videlo novu argumentaciju za tvrdnju da je upotreba muške forme više odraz mistifikacije društva o vidljivosti žene, nego što je to zahtev strukture jezika. Da bi se promenila tekuća praksa neophodno je normirati neke aspekte javne upotrebe jezika sa stanovišta ravnopravnosti polova.

Sustizanje sveta: nekoliko predloga za normiranje upotrebe jezika

Moguće su dve osnovne perspektive za tu vrstu saveta: prema jednoj, moguće je ostvariti simetriju - tj. za nazive u muškom rodu pronaći odgovarajuće nazive u ženskom rodu, dok druga teži neutralnosti opozicije u nekim formama koje podjednako ne bi bile seksističke i prema muškom i prema ženskom polu. U svetu su takav posao obavili za neke jezike, kako bi se izbegle polno obojene upotrebe u jeziku, pre svega u jeziku javne upotrebe: jezik formulara, propisa, zakona, konkursa i sl. Princip simetrije u preporukama odnosi se na običaj da se zanimanja, titule ili druge oznake polno uslovljene, pišu razdvojene crtom (ne preporučuje se pisanje nastavaka za ženski rod u zagradama jer zagrade mogu ukazivati na hijerarhijski niz vrednosti):

učitelj/ica
kandidat/kinja
drugar/ica
ili punim nazivom:
učitelj/učiteljica
kandidat/kandidatkinja
drug/drugarica
što je jednostavno primeniti u nekom upitniku, ali teže je biti dosledan u nekom dužem tekstu.

Nije nevažno ni mesto na kojem se nalaze navedena dva oblika za muški i ženski rod. Moguće je navoditi ih jedno pored drugog:

penzioner/ka
profesor/ka
ili jedno ispod drugog, ili da je jednom na prvom mestu oblik ženskog roda, a u drugom slučaju muškog, na primer:
supruga          suprug
suprug           supruga.

Preporučljivo je u javnim dokumentima držati se principa da se funkcije iskazuju neutralno, na primer profesura umesto profesor/ka. Na primer:

boljedo sada
predsedavanje    predsedavajući
pisanje zapisnika    zapisničar
vođenje seminara rukovodilac seminara
funkcija zamenika premijera zamenik premijera

Primeri:
Vođenje zapisnika je povereno Verici Blažić.
Vođenje seminara je preuzela J. J.

Treba istaknuti da se predlaže upotreba forme ženskog roda za zanimanja i titule žena svuda gde je to moguće. Princip vidljivosti žene u društvu nadređen je principima jezičke derivacije.

Nakon navođenja osnovnih rezultata istraživanja valja reći da su istraživanja jugoslovenskih istraživača uglavnom ostajala van glavnih diskusija u svetu. Navedena su samo ona koja se odnose na nazive za profesije koje obavljaju žene. Ostalo je neispitano mnogo toga što se odnosi na oslovljavanje, predstavljanje i druge komunikacijske situacije. Nedostaju podaci iz onih spontanih razgovornih situacija u kojima su učesnici jednog pola (muškog ili ženskog), odnosno mešovitog. Istraživanja u svetu pokazuju da se mogu očekivati razlike vezane za sastav učesnika razgovorne situacije, a ostaje još mnogo toga što bi trebalo da se istraži.

Dominiralo je shvatanje da se ne treba truditi oko upotrebe forme ženskog roda jer "jednakim ljude iskazujemo onda kada se služimo nazivom koji ne ističe ničiji pol, nego ravnopravno sobom 'pokriva' kako muško, tako i žensko biće. Takvom sposobnošću neutralnog semantičkog 'pokrivanja' raspolaže upravo 'muška' imenica" (M. Ivić, 1995, 155). Istraživanja novosadskih autora razlikuju se od ovog shvatanja iz uverenja da prednost treba dati "feminističkoj strategiji koja nastoji da se eliminišu sve opresivne jezičke navike" (V. Velien, 1981, 13). Ipak, ostaje pitanje "kako lingvisti mogu dati svoj doprinos ovoj feminističkoj strategiji? Odgovor glasi: time što će pomoći da se ona sprovede u delo, a ne time što će svoju tobožnju stručnost u oblasti jezika koristiti za odgovor na politička pitanja. Nijedan lingvista nam ne može s pravom savetovati da se saživimo sa izvesnom dozom ugnjetavanja ili da pokušamo da to ne shvatimo kao ugnjetavanje, jer naše odluke o tome šta ćemo tolerisati nisu lingvističke nego političke prirode" (V. Velien, 1981, 14).

Zaključak

Istraživanje jezika i pola u svetu u okviru feminističke lingvistike za poslednjih 25 godina nije se jače osetilo u jugoslovenskoj sociolingvistici, tačnije u radovima serbokroatista. U ovom radu sažeto se prikazuje geneza autohtonog razvoja istraživanja vezanih za upotrebu naziva za zanimanja i titule žena. Na početku jezičke prakse bile su opisivane sa preskriptivne strane, bez celovitijeg teorijskog i metodološkog okvira o međuzavisnosti jezika i društva. Rana istraživanja takvog usmerenja u posleratnom periodu, smenila su novija, zasnovana na analizi diskursa i psiholingvistici. Zahvaljujući podacima dobijenim u istraživačkom projektu "Psiholingvistička istraživanja" u Novom Sadu za poslednjih 15 godina detaljnije su osvetljena neka pitanja upotrebe formi muškog i ženskog roda za zanimanja i titule žena u razgovoru, dnevnoj i ženskoj štampi i verskoj publicistici. Na osnovu ovih podataka moguće je sada otpočeti normativistički proces selekcije nekih pravila za službenu i privatnu upotrebu u standardnom jeziku.


Svenka Savić
Filozofski fakultet, Novi Sad
Oktobar 1995.


LITERATURA

  • Anić, V. (1984), Rod i spol u srpskohrvatskom jeziku: razgraničenje, Naučni sastanak slavista u Vukove dane, 13/1, Beograd, 5-15.
  • Barić, E. (1987), Mocijski parnjaci i njihova upotreba, Rasprave zavoda za jezik, Zagreb, 13, 9-18.
  • Barić, E. (1989), Ženski mocijski parnjak kao funkcionalna komunikacijska kategorija, Jezik 37.
  • Barić, E., Kad sudac a kada sutkinja?, Jezik, Zagreb.
  • Bernstein, B. (1979), Jezik i društvene klase, BIGZ, XX vek, Beograd.
  • Berisavljević, S. (1986), Jezik i pol: titule i zanimanja žene u banci, Prilozi proučavanju jezika, Filozofski fakultet, Institut za južnoslovenske jezike, Novi Sad, 22, 119-133.
  • Berisavljević, S. (1988), Sintaksičke karakteristike upotrebe formi muškog i ženskog roda za obeležavanje zanimanja koja vrše žene, Filozofski fakultet, Institut za južnoslovenske jezike, seminarski rad.
  • Cameron, D. (1992), Feminism and Linguistic Theory, St. Martin’s Press, New York (drugo izdanje).
  • Clark, S. (1989), Language and Sex Bibliography, Woman & Language, 12/2, 9-21.
  • Ćorić, B. (1982), Mocioni sufiksi u srpskohrvatskom jeziku, Beograd, Filološki fakultet.
  • Dmitrijev, P. A. (1986), O tendencii maskulinizacije v zarubeznyh jazykah, Slavjanskaja filologija, Universitet v Leningrade, Leningrad, 5, 117-128.
  • Fischman, P. (1978), What do couples talk about when they’re alone? D. Butturff & E. L. Epstein (ur.), Women's language and style, Akron, OH, L6S Books, 11-22.
  • Fischman, P. (1983), Interaction: The work women do, B. Thorne, C. Kramerae & N. Henley (ur.), Language, gender and society, Rowley, MA: Newbury House.
  • Goffman, E. (1964), The neglected situation, American Anthropologist, 66, 133-136.
  • Hellinger, M. (ur.) (1985), Sprachwandel und feministische Sprachpolitik: Internationale Perspektiven, Opladen, Westdeutscher Verlag.
  • Herbert, R. K. (1991), The sociology of compliment work: an ethnocontrastive study of Polish and English compliments, Multilingua, 10/4, 381-402.
  • Ivić, M. (1965), Jezička inpidualnost grada, Izraz, IX/8-9, Sarajevo, 740-747.
  • Ivić, M. (1989), Neka zapažanja o rodu i broju, Južnoslovenski filolog, Beograd XLV. Ovde se pozivamo na preštampan tekst u: M. Ivić (1995), O zelenom konju: novi lingvistički ogledi, Beograd, XX vek, 128–156.
  • Janjanin, M. (1934), Gospođa profesor, Naš jezik, Beograd, 2/7, 202-204.
  • Jespersen, O. (1966), Language. Its nature, development and origin, George Allen & Unwin LTD, London. (Prvo izdanje je iz 1922)
  • Klajn, I. (1980), Jezik oko nas, Beograd, Nolit.
  • Kukolj, V. (1989), Analiza novinskog teksta: upotreba formi ženskog roda za obeležavanje zanimanja i titula žena, Filozofski fakultet, Institut za južnoslovenske jezike, Novi Sad, seminarski rad.
  • Lakoff, R. (1973), Language and woman's place, Language in Society, 2, 45-80.
  • Maček, D. (1984), The use of common gender nouns in Serbo-Croatian, referat na: 7th AILA Congress, Brisel, sekcija: Jezik i pol.
  • Manes, J. (1983), Compliments: A mirror of cultural value, N. Wolfson i E. Judd (ur.), Sociolinguistics and language acquisition, Newbury House Publ. Inc., London, 96-102.
  • May, J. (1984), Sex and language revised: Can women's language change the world? Journal of Pragmatics, 8, North-Holland, 261-283.
  • McConnell-Ginet, S. R. Borker, N. Furman (ur.) (1980), Woman and language in literature and society, Praeger Publ., New York.
  • Milanović, Đ. (1981), Jezik ženske štampe, Delo, Beograd 27/4, 66-82.
  • Mršević, Z. (1994), Ženska prava su ljudska prava, SOS telefon za žene i decu žrtve rata i nasilja, Beograd.
  • Nikolić, S. (1954/55), Oblici imena: zvanja, zanimanja, dužnosti i titula ženskih lica, Naš jezik, nova serija, 6/5-6, Beograd 196-204.
  • Pepić, S. (1995), Analiza jednog tipa novinskog teksta: upotreba naziva za zanimanja koja vrše žene registrovanih u kulturnim rubrikama dnevnih listova, Filozofski fakultet, Odsek za srpski jezik, projekat "Psiholingvistička istraživanja", seminarski rad.
  • Perović, B. (1989), Upotreba naziva za titule i zanimanja žene u ženskim listovima u Zagrebu i Beogradu, Filozofski fakultet, Institut za južnoslovenske jezike, seminarski rad.
  • Savić, S. (1981), Jezik i pol: termini za označavanje zanimanja koje vrše žene na fakultetu, referat na: VIII kongres psihologa SFRJ, sekcija: polne razlike, Zagreb, maj 1981.
  • Savić, S. (1984), Pragmatički aspekti roda nomina agentis u srpskohrvatskom/hrvatskosrpskom jeziku, Naučni sastanak slavista u Vukove dane, 13/1, Beograd.
  • Savić, S. (1985), Pragmatic aspects of the gender of occupational terms in Serbo-Croatian, Armeitspapirer, Slavist Institut, Aarhus University, 1, 1-17.
  • Savić, S. (1993), Analiza diskursa, Filozofski fakultet, Novi Sad.
  • Savić, S. (1995), Još jedan primer (ne)vidljivosti žena u udžbeniku, Feminističke sveske, Beograd, 3-4, 223-226.
  • Savić, S. (1995), Jedan primer (ne)vidljivosti žene u udžbeniku, Feminističke sveske, Beograd, 4-5,
  • Savić, S. (u štampi), Ka jeziku mira i tolerancije u religijskom diskursu, B. Jakšić (ur.), "Ka jeziku mira", Institut za sociološka istraživanja, Beograd.
  • Smith, P. M. (1979), Sex markers in speech, K.R. Sherer & H. Gilis (ur.), Social markers in speech, Cambridge, Cambridge University Press.
  • Smoljskaja, A. K. (1974), K voprosu o distribucii feminnyh suffiksov b serbohorvatskom jazyke, Zbornik za filologiju i lingivistiku, 17/2, Novi Sad, 111-117.
  • Spender, D. (1980), Man made language, London, Routledge & Kegan Paul.
  • Šunjka, A. (1995), Jedan tip analize novinskog teksta: upotreba naziva za zanimanja i titule žena, Filozofski fakultet, Odsek za srpski jezik i lingvistiku, projekat "Psiholingvistička istraživanja", diplomski rad.
  • Thorne, B. i dr. (1983), Language, gender and society, Rowley, MA: Newbury House.
  • Tannen, D. (1984), Conversational style: Analyzing talk among friends, Norwood, New York: Ablex.
  • Tannen, D. (1989), Talking voices: Repetition, dialogue, and imagery in conversational discourse, Cambridge: Cambridge University Press.
  • Tannen, D. (1990), You just didn't understand: Women and men in conversation, Ballantone Books, New York.
  • Velien, V. (1981), Lingvistika i feminizam, Delo, Beograd, 27/4, 1-14.
  • Vince, Z. (1954/55), Drugarica direktor, gospođa profesor ili drugarica direktorica, gospođa profesorica, Jezik, Zagreb, 3/4, 113-188.
  • Weiss, D. (1985), Frau und Tier in der sprachlichen Grauzone: diskriminierte Struktures slavischer Sprachen, Slavistische Linguistik, Slavistische Beigräge 184, München 317-359.
  • Zimmerman, D. H. i C. West (1975), Sex roles, interruptions and silences in conversations. B. Thorne & N. Henley (ur.), Language and sex: Difference and dominance, Rowley, MA: Newbury House, 105-129.
  • Živanović, G. (1988), Zanimanja i titule žena, Filozofski fakultet, Institut za južnoslovenske jezike, seminarski rad.

_________________________


NAPOMENE

1. U literaturi  na engleskom jeziku ustaljena je razlika između onoga što je biološka odrednica ženske ili muške osobe (sex), i onoga što je odrednica socijalnog miljea u kojem osoba živi (gender). Za prvo značenje je u našem jeziku reč pol, a za drugo može biti i pol i rod. U ovom radu nastavljamo tradiciju koju smo uveli na samom početku istraživanja pre 25 godina, koristeći reč pol, a ne rod kako je u novijoj literaturi na našem jeziku.
2. Termin feministička lingvistika koristi Deborah Cameron (1992) u knjizi Feminizam i lingvistička teorija.
3. Robin Lakoff i nekoliko uspešnih studenata Noama Chomskog, otpočeli su novi pristup u generativnoj gramatici, kasnije nazvan generativna semantika. Nakon završenih studija na MIT Univerzitetu Robin Lakoff radi na Univerzitetu u Berkliju gde i danas na Odeljenju za lingvistiku predaje sintaksu, sociolingvistiku, i u okviru sociolingvistike detaljnije o jeziku i polu.
4. Smoljskaja zasniva svoje sudove na empirijskim podacima iz dnevne štampe i lepe književnosti iz pete i šeste decenije ovog veka, sakupljanim u nekoliko jezičkih centara srpskohrvatskog jezičkog područja.
5. Isto se ponavlja i za druge vrste formulacija (str. 149), na primer: "v. medicinska sestra kojoj je uskraćen 'medicinski brat', ali u medicinskoj praksi postoji u sistematizaciji radnih mesta na Odeljenju za neuropsihijatriju medicinski brat! To nam potvrđuje da postoje brojna zanimanja u sistematizaciji različitih struka za koja filolozi ne moraju znati, a odnose se na muška ili ženska lica.
6. Ova metodološka praksa više puta je osporavana u stranoj literaturi dok kod nas još nije otvorena diskusija o njoj.
7. Provela sam školsku 1969/70. na Univerzitetu u Berkliju gde je u to vreme Robin Lakof govorila o osnovnim osobinama jezika žene, pre svega na primerima pojedinačnih reči koje se pripisuju tipično ženskoj konverzaciji, i onih koje su gotovo isključivo u njenoj dominaciji (up. kritički prikaz ovakvog njenog shvatanja kod V. Velien, 1981).
8. Pre dvadeset godina kada su feminističke studije tek počinjale u svetu, tačnije tokom 1976. godine koja je bila Međunarodna godina žene, Svenka Savić i Mirjana Jocić su kao asistentkinje organizovale ciklus predavanja pod nazivom "Žene-lingvisti Jugoslavije". Cilj tadašnjih susreta je bio da se omogući ženama istraživačicama da predstave svoja usmerenja u oblasti nauke o jeziku iz različitih istraživačkih centara Jugoslavije. Tada nije bila toliko naglašena interdisciplinarnost nauke o jeziku sa drugim disciplinama koliko se to kasnije izgrađivalo kao pogled na nauku o jeziku u istraživanjima, ali se pokazalo da su istraživačice bile angažovane upravo u takvim disciplinama u kojima se zapravo pomerala tadašnja paradigma jugoslovenske nauke o jeziku od dominantno monodisciplinarne ka interdisciplinarnoj. Predavanja je održalo ukupno 13 lingvistkinja iz različitih oblasti nauke o jeziku i različitihg naučnih zvanja, od asistentkinja do redovnih profesorki:
a). Treća lingvistička revolucija (Olga Mišeska-Tomić, tada u Skoplju)
b). Višejezičnost u Vojvodini (Melanija Mikeš)
c). Lingvistika i opšta teorija nauke (Ljiljana Bibović)
d). Komparatistika danas i međusobni mađarsko-srpski uticaji (Magdalena Šulc)
e). Lingvistika i psihoneurologija (Smiljka Vasić)
f). Književne kovine u relaciji prema predstandardnim idiomima i standardnom jeziku (Herta Kuna, Sarajevo)
g). Iz problematike uvođenja pisanog oblika stranog jezika (Klara Montani, Zagreb)
h). Mogućnost primene savremenih lingvističkih teorija u nastavnoj praksi (Pavica Mrazović)
i). O nekim pitanjima dvojake glagolske rekcije (Darinka Gortan-Premk, Beograd)
j). Lokalistička hipoteza i kategorija neotuđive svojine (Ljiljana Mihajlović, Niš)
k). Društveni aspekti jezika (Breda Pogorelec, Ljubljana)
l). Logos makrobios (Ksenija Maricki-Gađanski)
lj). O nekim aktuelnim temama iz sintakse (Milka Ivić)
9. M. Ivić (1995, 148, napomena 30) navodi da "...priložene rezultate izvršenih istraživanja treba primiti s odgovarajućom rezervom, budući da ne sadrže podatke do kojih je njoj u analizi stalo". Ona pri tom ne daje nikavu informaciju na osnovu kojih empirijskih podataka je davala savete za svoje lingvističke predloge upotrebe. U radu koji sledi iza ovoga u knjizi na str. 189 u napomeni 1 daje samo informaciju: "Napominjem da su svi primeri koji se ovde navode radi ilustracije preuzeti iz razgovornog jezika autohtonih Beograđana" (podvukla S.S.) bez specifikacije na koji način je primere dobila, koliko ih je ukupno, u kakvoj situaciji su zabeležene, u kakvom su statusu i odnosu poznatosti sagovornici (tj. ko je izgovorio i kome je izgovorio), kojeg su uzrasta (stariji, tinejdžeri), kakvog obrazovanja i sl. Stiče se ipak utisak da je reč o ideolektu autorke tj. o sopstvenoj intuiciji za jezičku upotrebu za koju izgleda, tvrdi da je opštevažeća. U našim istraživanjima ne želimo davati nikakve normativne preporuke, analiziramo pojedinačne razgovorne situacije iz uverenja da podaci koje dobijamo uglavnom važe za tu, a ne neku drugu populacija predstavnika jezika na kojem se istraživanje vrši. To su dva različita, legitimna pristupa jezičkim istraživanjima, prvi, karakterističan za dosadašnju serbokroatističku praksu kod nas, drugi interdisciplinaran, karakterističan za novija jezička istraživanja u svetu.U svom radu M. Ivić koristi dosledno termine "ženski" i "muški" imenički parnjak, što, zajedno sa drugim upotrebama (umesto žene koristi ženski soj, str. 154) daje utisak čitaocu da se autorka na neki način podsmeva samim ženama, a ne samo ženski nastrojenim stručnjacima za jezik.
10. U sportskim rubrikama je upotreba formi ženskog roda dominantna za titule i zanimanja žena što je odraz terminologije sportskih disciplina, a ne specijalne uređivačke senzitivnosti prema jezičkoj praksi ove vrste u novinama.

Designed By
Powered By
© 2017. Centar za ženske studije, Beograd