ponedeljak, 11 decembar, 2017.

(Marina Blagojević, Roditeljstvo i fertilitet: Srbija devedesetih, Institut za sociološka istraživanja Filozofskog fakulteta u Beogradu, Beograd 1997)

Studija Marine Blagojević, Roditeljstvo i fertilitet: Srbija devedesetih, izrađena je u okviru projekta "Roditeljstvo, institucionalno okruženje i konflikt uloga: životni tok i porodični ciklus", započetog u aprilu 1995. godine. Projekat je deo "Programa istraživanja uslova, mesta i instrumenata za ostvarivanje politike razvoja stanovništva Srbije", iniciranog u Savetu Vlade Republike Srbije za stanovništvo, porodicu i decu. Ova studija, kao i ostalih šest koje su realizovane u okviru Programa, ima praktičan i konkretan zadatak da pomogne u određivanju adekvatne populacione politike u Srbiji.

Studija se sastoji iz dva osnovna dela - teorijskog i empirijskog. U teorijskom delu obrađen je kontekst problema roditeljstva, i određena je naučna perspektiva iz koje se roditeljstvo razmatra. Empirijski deo studije se zasniva na anketnom istraživanju sprovedenom u Srbiji u junu 1995, koje je obuhvatilo 800 žena sa barem jednim detetom starosti od 3,5 do 9,5 godina.

Teorijska perspektiva autorke istaknuta je u samom uvodu studije. S obzirom na desetogodišnje paralelno bavljenje problemom roditeljstva s jedne, i društvenim položajem žena, s druge strane, autorka je pitanju roditeljstva pristupila iz ženskog ugla ili, preciznije, iz ugla feminističke teorije. Primena perspektive roda (gender) učinila je da na površinu izbiju činjenice za koje nam se na prvi pogled čini kao da se podrazumevaju, a zapravo su dugo prenebregavane u teorijskim i praktičnim sociološkim i demografskim istraživanjima. Njihovim isticanjem u ovoj studiji daje se sasvim nova slika roditeljstva i odricanja od roditeljstva u današnjoj Srbiji. To se najjasnije vidi na primeru činjenice da se pod pojmom roditeljstva ili brige, staranja o deci, mnogo više podrazumeva uloga majke nego oca. Empirijski podaci iz ankete na kojoj se studija bazira potvrdili su, naravno, ovu "zdravorazumsku" pretpostavku (mada pokazuju i blago pomeranje uloge očeva koji sve više, uglavnom preko igre, ulaze u roditeljstvo). Uprkos tome, do sada su u našoj naučnoj literaturi o problemu nataliteta, kako autorka pokazuje, položaj žene, njena uloga, zadaci i status u svakidašnjici retko bili tema razmatranja. Zbog toga, kao i zbog nekritičkog ponavljanja obrazaca iz strane literature, nedovoljno rađanje se često pripisivalo "egoizmu", "hedonizmu" mladih parova i drugim sličnim faktorima.

Marina Blagojević se opredelila za sociološki pristup, što znači da je problemu roditeljstva prišla kroz prizmu svakidašnjice i svih elemenata koji je čine, smatrajući da upravo oni presudno utiču na donošenje odluke o rađanju ili odricanju od rađanja. Mnoštvo statističkih podataka daje sliku svakodnevice u Srbiji devedesetih godina, pre svega porodice, životne perspektive i ženske svakidašnjice, pokazujući da je reč o vrlo specifičnim uslovima života. Ta dokumentovana slika perioda "tranzicije" i stvarnosti kroz koju smo nedavno prošli i još uvek prolazimo, prilično je uznemirujuća. Po autorki, tranziciju odlikuju izrazit pad standarda, nagla kriminalizacija društva, povratak tradicionalizmu, stvaranje "sive ekonomije", reprivatizacija društva, gubitak socijalne sigurnosti. Posledice hiperinflacije, rata u neposrednoj blizini i sankcija UN naročito se osećaju u statusu žena. Popularno rečeno, u "ovoj situaciji, žene su ponovo postale osnovni ’stub porodice’", to jest, na njih se sručio veći deo novostvorenih obaveza i zadataka u vremenu oskudice i neizvesnosti. Iz toga autorka izvodi tezu o postojanju "mikro matrijahrata" koji na makro planu ne samo da ne protivreči patrijahatu, već pomaže njegovo očuvanje. Ova teza je ujedno i jedna od najzanimljivijih i najprovokativnijih teorijskih postavki studije. Marina Blagojević smatra da je osnovna odlika mikro matrijarhata žrtveni stav žene - da one svoju dominaciju ostvaruju sopstvenim odricanjem. Autorka nalazi u literaturi brojne primere koji potvrđuju postojanje ženske "žrtvene" tradicije u našoj kulturi, a uz to otkriva i niz okolnosti koje podstiču ponovnu pojavu takvog odnosa prema porodici i životu. Autorka smatra današnje "žrtveno herojstvo" koje ženama daje osećanje nadmoći razlogom što one ne zahtevaju posebna prava ni posebnu zaštitu. Zanimljivo je i da autorka samožrtvovanje povezuje sa društvenom normom o dvoje dece, jer žene ne žele da rađaju više dece od onog broja koji mogu dobro ili zadovoljavajuće da odneguju.

Anketa koja predstavlja empirijski deo ove studije imala je za cilj da opiše stavove i praksu roditeljstva, da utvrdi šta utiče na nizak fertilitet u Srbiji, kao i već pomenuti praktičan zadatak da doprinese određivanju primerenog programa populacione politike. Anketa je sadržavala pitanja iz više područja ženske svakidašnjice, među kojima su njihova reproduktivna istorija i budućnost, roditeljstvo, stavovi o institucijama- poput vrtića ili škole, populacionoj politici, zatim pitanja o braku, stambenim uslovima i slično. Samo istraživanje je otkrilo nekoliko zanimljivih činjenica. Jedna od njih je da vrednosna orijentacija žena prema braku i roditeljstvu presudno utiče na njihove stavove. Sama orijentacija, a ona, po autorki, može biti tradicionalna, heterogena (u smislu mešovite, prelazne) i modernistička, u najbližoj je vezi sa nivoom obrazovanja. Takođe je uputno i da je na verbalnom planu veliki broj žena smatrao da su ostvarile jednakost u porodici, dok su podaci o podeli rada u domaćinstvu i prihvatanju te podele pokazali sasvim drugačiju sliku. Izvesna neskrivena sumnja autorke u "tačnost" navedenih podataka o jednakosti u okviru porodice jeste posledica tog raskoraka i stava da je veliki broj žena kod nas još uvek "neosvešćen" kada je reč o sopstvenim potrebama i pravima.

Ističući da se ""roditeljstvo ne može rehabilitovati na principima žrtvovanja, već na principima kvaliteta života", i da je osnovni put ka povećanju nataliteta insistiranje na individualizaciji roditeljstva, autorka se pita o mogućim putevima ka obnovi roditeljstva. Njih bi društvo otvorilo tako što bi pružilo podršku deci i njihovim starateljima, ženama dalo više mogućnosti da lakše usklade porodične i profesionalne obaveze i tretiralo reproduktivni rad kao rad, a ne samo kao "ljubav, požrtvovanost ili obaveze - što on sve i jeste". Radi ostvarivanja tih posebnih prava, po Marini Blagojević, treba uložiti velike napore u stvaranju novih feminističkih strategija.

Knjiga Roditeljstvo i fertilitet pre svega je stručna studija sa jasno određenim praktičnim ciljevima, ali, zahvaljujući jasnom stilu, preglednosti, zanimljivim teorijskim postavkama i velikom broju podataka koji ocrtavaju sliku Srbije u ovoj deceniji, predstavlja izuzetno interesantno štivo i za širi krug čitalaca.

Designed By
Powered By
© 2017. Centar za ženske studije, Beograd